Iñigo Landa Ijurko

Duela hamahiru urte, “Altzako etxeak eta baserriak dokumentuetan” izenburuko artikulua argitaratu genuen Altza, Hautsa Kenduz aldizkarian. Bertan, etxe eta baserrien zerrenda egiteaz gain, bakoitzaren lehen aipamen dokumentala eta izenaren aldaerak jaso genituen, besteak beste [1]. Urte batzuk igaro dira, eta tarte horretan dokumentu berriak eskuratu ditugu; beraz, lehen aipamenari dagokionez, zerrenda hura eguneratu beharra daukagu.

Horrela, 1900. urtera arte dokumentatutako etxe eta baserriak 191 dira guztira. Horietako asko desagertu dira: 104, hain zuzen. Gainerako 87en artean -zerrendan beltzez nabarmendu ditugu-, batzuk oraindik baserriak dira; beste batzuen orubeetan etxe edo landetxe berri bat eraiki dute izena gordez; eta beste batzuetan hondakinak baino ez dira geratzen, edo nolabaiteko arrastoa material bat utzi dute, hala nola armarri bat. Zerrendako hamalau baserrien kokapen zehatza ez dugu ezagutzen, eta kurtsibaz nabarmendu ditugu. Mapan ikus daiteke etxe eta baserrien kokapena, baita interneten ere, helbide honetan.

Etxe eta baserri zaharrenen kasuan, sarritan lehen aipamenaren aurretik jabearen abizen, izen edo izengoitiarekin topo egin dugu; beste batzuetan, lur, zelai edo mendi baten izenarekin. Interesgarria iruditu zaigu horiek ere jasotzea, eta baserriaren aipamen zuzena ez den kasu guztietan urtea kortxeteen artean adierazi dugu.

1. Aberneta - 1528
2. Aduriz - [abizena 1390] 1465
3. Aginaga - 1719
4. Ayenas - 1596
5. Aiete - 1465
6. Aingelu - 1635
7. Aingeluberri - 1861
8. Aingelugoia - 1737
9. Akular - 1626
10. Akulartxiki - 1764
11. Alamoria - [lurra 1523] 1575
12. Alapunta - 1635
13. Algarbe - 1554
14. Altunaberri - 1861
15. Altunaene - 1805
16. Amoreder -  1516
17. Anisaene - 1764
18. Antondegi - 1588
19. Antxo - 1764
20. Aranzuriene - 1631
21. Argel - 1764
22. Argeletxeberri - 1805
23. Argeltxiki - 1861
24. Arnaobidao - [abizena 1442] 1465
25. Arraskene - 1782
26. Arriaga - 1465
27. Arriagatxipi - 1620
28. Arrieta - 1761
29. Arroas - 1703
30. Arteaga - 1703
31. Artolategi - 1635
32. Artxipi - 1626
33. Arzak - 1465
34. Audariz - 1635
35. Balerdiene - 1703
36. Barberotegi - 1861
37. Barona - 1703
38. Bentabea - 1703
39. Bentaberri - 1764
40. Bentagoia - 1764
41. Berakullenea - 1719
42. Berra - [abizena 1390] 1465
43. Bolagillene - 1703
44. Bonatzategi - [lurrak 1571] 1620
45. Borda-Arzak - 1575
46. Buenavista - 1894
47. Buskando - 1566
48. Casa de Carniceria - 1764
49. Casa Vicarial - 1719
50. Casa Vicarial de Uba - 1862
51. Casanao - [abizena 1390] 1465
52. Casares - [abizena 1390] 1465
53. Casares, Casería Nueva de - 1805
54. Caseta - 1894
55. Concejo (udaletxea) - 1764
56. Darieta - 1465
57. Ebaristoenea - 1894
58. Eguzkitza - 1620
59. Elenategi - 1861
60. Erretiro - 1703
61. Errotazar - 1467
62. Eskalantegi - 1703
63. Espartxo - 1719
64. Estibaos - [zelaia 1390] 1465
65. Estibaostxiki - 1861
66. Etxeberri - 1620
67. Etxeberri-Kosta - 1764
68. Etxeluze - 1703
69. Etxetxiki - 1805
70. Fabrica de Cal Hidraulica - 1862
71. Fabrika - 1512
72. Galantene - 1703
73. Garbera - [abizena 1390] 1465
74. Garberabea - 1531
75. Garberaberri - 1894
76. Garro - [abizena 1501] 1566
77. Garrostegi - 1635
78. Gartziategi - 1509
79. Gazteluene - 1719
80. Gomistegi - 1535
81. Guardaplata - [mendia 1456] 1535
82. Gurutzeta (Mendiola) - 1860
83. Gurutzetabea - 1894
84. Herreria - 1597
85. Ibarburu - 1736
86. Illarregi - [abizena 1539] 1620
87. Intxaurrondo - 1597
88. Intxaurrondotxiki - 1862
89. Iparragirre - 1620
90. Irasmoenebea - 1703
91. Irasmoenegoia (Irasuene) - 1703
92. Isabeletxe - 1860
93. Ituraindegi - 1635
94. Juanaenea - [abizena 1554] 1620
95. Juanatxoene - 1594
96. Juandaberri - 1894
97. Julimasene - 1512
98. Kaskarra - 1894
99. Kastillun - [lurrak 1537] 1561
100. Kataliñene - [lurrak 1527] 1626
101. Katalintxoene - 1635
102. Laguras (Labeas) - [abizena 1379] 1490
103. Landerro - 1620
104. Larditxiki - 1860
105. Larratxao - 1531
106. Larreandi 1845
107. Larrerdi - [abizena 1442] 1561
108. Larrotxene - 1631
109. Laskiñene - 1703
110. Lasunene - 1586
111. Lizardi - [abizena 1360] 1465
112. Lizarrategi - 1588
113. Londres - 1861
114. Lorete - 1860
115. Marijuandegi - 1579
116. Marrus - [izengoitia 1531] 1584
117. Martillun - [abizena 1553] 1620
118. Martitegi - 1545
119. Mateo - 1703
120. Mateoerrota - 1519
121. Mercader - [abizena 1390] 1465
122. Migeltegi - 1635
123. Mirabarkera - 1703
124. Miraflores - 1719
125. Mirakruz - 1719
126. Mirakruzborda - 1764
127. Miramar - 1764
128. Miranda - 1539
129. Mirandabea - 1635
130. Mirandaburu - 1635
131. Mirasun - [abizena 1423] 1465
132. Miravalles - 1465
133. Molinao - 1448
134. Moneda - [lurrak 1535] 1635
135. Mutiozabalenea - 1761
136. Obrador - 1861
137. Oleta - 1894
138. Olozaga - 1635
139. Otxoki - 1719
140. Papin - 1635
141. Parada [abizena 1261] 1465
142. Paradaborda - 1764
143. Paradagoia  [barrutia 1497] 1719
144. Paris - 1862
145. Paskualdegi - 1860
146. Pedrenea - 1894
147. Pelegriñene - 1527
148. Pelizar - 166
149. Peruene - 1694
150. Pirotegi - 1635
151. Plazentzia - 1635
152. Portuandegi - 1719
153. Sagastieder - 1761
154. San Markoko kantina - 1894
155. Sanbarregi - 1782
156. Santa Barbara - 1764
157. Santandertegi - 1596
158. Sarategi - 1596
159. Sarroeta - [abizena 1302] 1556
160. Sasoategi - 1620
161. Sasotegiberri - 1894
162. Sasotegi-Herrera - 1894
163. Sasotegitxiki - 1894
164. Serorategi - 1719
165. Sius - [abizena 1360] 1597
166. Siustegi - 1626
167. Soraburu - 1764
168. Soston - 1635
169. Tapia - 1635
170. Telleria - 1764
171. Tito - 1862
172. Tolazar - 1764
173. Tomasene - 1566
174. Torrua - 1586
175. Torruazar - 1764
176. Txabaloene - 1719
177. Txanparrene - 1535
178. Txapiñene - 1620
179. Txipres - 1425
180. Txoko - 1703
181. Txurdiñene - 1703
182. Uba - [abizena 1292] 1362
183. Ubabea - 1764
184. Ubagoia - 1719
185. Ubegi - 1635
186. Zalduakoerrota - 1577
187. Zapiain - 1493
188. Zillargillene - 1703
189. Zornoza - 1635
190. Zubigain - 1764
191. Zubikalea - 1635

[1]. LANDA IJURKO, Iñigo: «Altzako etxeak eta baserriak dokumentuetan», in Altza Hautsa Kenduz XI (2013), 21-67 orr..

Herripe Auzo Elkartea

Hamarkadak daramatza Donostiako Udalak Herrerako bide-lotura gune interesgarritzat hartzen, hortik abiatuta beste puntu batzuetarako lotura guztiak egin ahal izango balitu bezala. Baina Donostia ez da bakarra. Hor dugu Gipuzkoako Foru Aldundia formula bera jarraitzen, Eusko Jaurlaritza eta baita, bere garaian, Espainiako Gobernua ere. Kasu guztietan ez du abantailarik ekarri Herrerarentzat, azaleko apainketa batzuk besterik ez. Hor ditugu bariantearen zuloak, Jose Elosegiren kota-igoera, azken tartean Escalerillas eta Buenavistara artean, etxe guztietako ibilgailuen sarbidea betiko urrundu duena, ETS-ek Topoa lurperatzeko aurrekontu nahikorik ez zuela argudiatu baitzuen eta bidearen estaltzera mugatu zen. Orduan esan ziguten Txingurri ibaiaren lotura -orain kolektore- salbatzea oso zaila zela, eta onartu egin genuen, Kontxan nola hurbildu diren ikusi arte, beldurrik gabe baina diru gehiagorekin, kaleetako eta espaloietako kotarik aldatu gabe. Ez dezagun ahaztu ETS-en diseinu eta amaiera bikainaren ondorioz sortutako putzuak errepidean. Ez dugu etengabeko kexaren irudia eman nahi, baina argi dago Herreran egindako obra ia batek ere ez duela onurarik ekarri auzoari berari. Egindako guztia beste helburu batzuekin egin da. Norbaitek gogoan izango du Herrera-Gomistegi-Trintxerpeko lotura, baina aitor dezagun lurralde hori orain, eta eztabaidarik gabe, Pasaia dela.

Sarrera horrek gaur egun bizi dugun errealitatearen aurrean kokatzeko balio digu.

Gure kezkek jarraitzen dute; are gehiago, handitzen dira. Txingurriko industria guneaz gain, hona eta hara etxe unifamiliarrak hainbat pisuko eraikinez ordezkatzeaz gain -eraikuntza hauek lursailaren muga-mugara iristen dira, berde gunerik, zuhaitzik aurreikusi gabe, inguruko etxeekin konexioetan hobekuntzarik gabe, eta Herreran hainbeste konexio jasaten dituzten kanalizazioetan hobekuntzarik gabe-, plazako asfaltoa goroldio geruza bat bezala jasoko bagenu ulertuko genuke zergatik ditugun hainbeste arratoi.

Gaur egun Herrera pasealekuari begira gaude, Otis eta beste batzuen orubea eta RENFE/Adif-en geltokia. Herrera pasealekuari zerbitzua ematen dion igogailua -geltokira eta kalera bidean- urte eta erdi daramatza ez funtzionatzen. Hamarkadak daramatzagu auzotik igogailu bat eskatzen, eskailerak baitziren, eta dira, Jose Elosegi eta Herrera pasealekuaren arteko lotura bakarra. Kontuan hartu behar dugu RENFE-ren ezponda bien aldeetatik ez doala espaloirik, eta, horregatik, denek beti erabili dituzte eskailerak. Adif-ek geltoki berriaren obrak hasi zituenean, ezarri zen -baina, dirudienez, sinatu gabe- Zumarraga norabideko igogailuak helburu bikoitz hori eduki behar zuela. Kasu horretan, Udalak igogailu horren mantentze-lana bere gain hartzen zuen. Bidenabar, bitxikeria gisa esango dugu OTIS marka dela. Bermea amaitutakoan, inor ez zen konpontzera etorri. Eta horrela jarraitzen dugu. Gurpil-aulkian dabiltzanek, haur-kotxeak dituztenek edo eskaileretan zailtasunak dituztenaek ibilbide luzea egin behar dugu: Herrera pasealekua - Txingurri pasealekuko igogailua - San Luis plaza - plazako igogailura sarrera - Jose Elosegi etorbidea. Edo 13 hartu Herrera pasealekuan eta hurrengo geralekuan Jose Elosegin jaitsi (Herrera-Herrera) - Topo.

Benetan kezkatuta gaude Jolastokietako harrobiaren (Herrera) inguruaren egoerarekin. Alde batetik, hainbat pertsonen okupazio degradagarria dugu, eta azken urteetan are gehiago gehitu zaizkie, Donostiak bere lurraldeko beste tokietan egindako desalojoen ondorioz etorritakoak (hor ditugu azkenekoak Manteon, Martutenekoak, etab.), aukera seguru eta iraunkorrik eman gabe beste irtenbiderik ez egon arte. Badakigu ez dela erraza, baina pertsonei pizti bezala tratatzen zaienean, inoiz ez dugu erantzun hobea lortuko. Distantziak gordeta, Altza, bere lurralde osoan, aniztasunaren adibide da; baina leku batera etorkizun baten bila eta lan egiteko prest datozen pertsonei zerbait gehiago eskaini beharko zaie zoriaren menpe uztea, axolagabekeria eta “ez dugu gehiago, ez da gure eskumena” argudioarekin apurrak baino ematen ez dituzten erakundeen aitzakiak baino, munduan lidergo handiz harrotzen direnean aisialdi, elite-kirol eta kalitate-turismo arloan. Ez da inongo lidergorik behar: zintzotasuna eta ahulekiko errespetua behar dira.

Egun hauetan kamioiak etortzen ari dira Otisera, langileekin, zaborra jasotzera. Garbituko eta desinfektatuko dute. Haiei, miseriarekin topo egingo duten langile horiei, gure aintzatespena. Baina haiei bakarrik, beranduegi eta gaizki datozenei ez. Eta garbiketa hori, eskubide bat izateaz gain, egia da ez dela gunearen irtenbidea, baina ezta izango, batzuek uste duten bezala, gatazkarako irtenbidea ere. Zain dauden fase desberdinak daude.

Eta orain zerbait mugitzen ari direla diruditen politikariei, batez ere hiriko alkatari, esango diegu oso jakitun garela zuek presaka zabiltzatela, hemendik aurrera, eraikinak botatzeko, Oxigrafena barne, Eusko Jaurlaritzaren “aholkua” -beste ezer ez baita- gorabehera, industria-ondasunak babestearen interesagatik berreskuratu dadin. Eta 400 edo 500 pisu batuko dituzten etxeak egingo dituzte (berdin zaie), legez Herrerari dagokion berde gunearekin, Erregenean (Igeldo), Harrobian kabitzen ez delako, Altzan berde guneetan inbertitzeko aukerarik ez balego bezala. Eta bukatuko dute, lehen ere zati batean egin zutelako, Ermita bidearekin eta pareta arteko pasabide bihurtuko dute. Eta ez dute inongo sarbiderik egingo Jose Elosegira, Topoa, Lurraldebus (Pasaia, Irún, Hondarribia, aireportua, Errenteria, etab.).

Horregatik, alkateak eta Donostiako Udalak herritarrekin hitz egin behar dute; akordio eta konpromisoak lortzeko betebeharra dute, ezin dute jarraitu dagoeneko hartutako erabakiak jakinarazten. Ez da gauza bera adostea eta obeditzea. Ez da inoiz ideia ona inposatzea, ez epe laburrean ez luzean.

Erakundeek bere nortasuna eta lurraldetasuna aitortzen dioten auzo hori izatera iritsi nahi genuke, gure egoerari eta gure izaerari dagozkion zailtasunekin bizi lasai bat lortzeko. Eta nahi dugu Altzak lagundu dezala hiri osoak behar duen ongizatea lortzen, baina inoiz ez dendaoste paperarekin, baizik eta garaiek eta gizarte honen joanak ezartzen duten garapenarekin, gure ongizateko eta gure diruaren administratzaileak direnen begirada berdinpean. Zona bakoitzak bere garapena eduki beharko du, baina berdintasunetik abiatuta, ez partekatzen ez diren kanpoko interesenetatik.

2026 - HERRERA (ALTZA)

Euskal Giroa elkartea

Topaketa oso atsegina izan da joan den asteburuan Euskal Giroan bizi izan duguna. Bi jantokiak jendez beteta. Bazkide eta lagunak giro ederrean elkartu ziren gure lokalean.

Bigarren edizioa da hau, aurrekoarekin alderatuta nabarmen hobetu dena eta errepikatzeko behar den indarra ematen diguna, antolakuntzak eskatzen duen ahalegina kontuan hartu gabe, helburua betetzen dugula konturatzen garelako, hau da, auzoari ateak irekitzea, gozatzea eta gure inguruan giroa sortzea.

Juan Mari eta Mikel Garin

Gure sinpletasunean, 1810ean garagardoaren lehen azokak sortu zuen Bavariako ereduari jarraitu genion, eta, beraz, saltxitxa eta ukondoa - patata purearekin - ez zitzaizkigun falta izan. Beste gauza bat da, nahi gabe ere, Euskal Herriaren gure ukitua ematen dugula, definitzen gaituena eta ziur gaude Bavariako ideiari tokiko produktu on ukitu bat ematen diona. Garagardoa ere kalitatezkoa izan zen, baina zalantzarik gabe, eremu irristakorra da, eta ez gara iritzia ematera ausartzen, izan ere edari hori dastatzeak beti eztabaida biziak sortzen baititu lagunen artean.

Asteburuaren errematea hilaren 9an, larunbata, eman zuen Kilikariak fanfaren talde beteranoak; “kilikiek” berriro animatu zituzten Herrerako kaleak guretzako, eurek bakarrik dakiten bezala, hurrengo sanluisetarako prestaketa lanak dagoeneko martxan daudela iragarriz.

Kilikariak 2014

Altza, 1852

Iñigo Landa, Juan Carlos Echeveste

Andrés de Arzacek, XVII. mendean, adierazi zuen sagardoa zela lur jabeen salmenten ardatz nagusia [1]. Eta hala zen, Erdi Arotik aurrera, sagarra izan zen Altzako lurraldearen fruiturik garrantzitsuena, eta landatutako azalera handi bat sagarrondoz beteta egon da. Biztanleria gehienak, zuzenean edo zeharka, sagardoaren bidez bizi zen: sagarrondoak landu, sagardotegian lan egin, kupelak eta barrikak fabrikatu, garraiatu… Bere garrantzia honetan zetzan: sagardoa, edaria izateaz gain, biztanleriaren eguneroko dietaren oinarrizko elikagaia zen, eta itsasora abiatzen ziren ontzien hornidura ezinbestekoa.

Altzako sagardoaren gaia lau ataletan landuko dugu:

1. Sagardoa Erdi Aroko dokumentazioan: Erdi Aroan ezartzen dira hurrengo mendeetan sagardoaren ekoizpena eta merkaturatzea arautuko dituzten oinarri legalak. Dokumentu nagusia 1450ean Altza eta Donostia artean lortutako adostasuna jasotzen duen gutun zatitua izango da.

2. Etxea, tolarea eta sagarrondoak: Altzari ezaugarri eman dion etxe eta baserri sakabanatuen paisaia XVI. mendean finkatuko da. Sagastietan eraikitako baserriak ugarituko dira, eta haien teilatupean bizitokia eta sagardoa ekoizteko tolarea hartuko dituzte. Sagastiak, etxeko kideez gain, podabinek ere lantzen zituzten, sagarrondoaren inausketa eta beste lan espezifikoetan adituak ziren jornalariek.

3. Erdi Aroko lege-esparruaren iraupena: 1581-1651 aldiari dagozkion Donostiako kontzejuaren aktetan sagardoari buruzko erreferentziak dituztenak hartuta, ikus dezakegu zein neurritan Erdi Aroan ezarritako lege-esparruak jarraitzen zuen sistema arautzailearen oinarri izaten, nahiz eta beren aplikazio praktikoak etengabeko gatazkak sortzen zituen hiriaren eta Altzako biztanleen artean, garaiko krisi ekonomikoaren testuinguruan.

4. Sagardoaren ekoizpena Altzan (XVII-XIX. mendeak): Hurrengo mendeetan sagardoaren munduan kalte egin zieten krisi eta eraldaketa sakonak gorabehera, sagardoaren munduan oro har eragin negatiboa izan zutenak, Altzan sagardoak garrantzi handia izaten jarraitu zuen; Aro Modernoan, Pasaiako portuaren ondoan zuen kokapen pribilegiatuari esker, eta, ondoren, Errenteria-Donostia korridorean zegoelako, hiri, merkataritza eta industria garapenerako eragin-gunean.

Sagardoa Erdi Aroko dokumentazioan

Zalantzarik gabe, XII. mendetik aurrera, behintzat, sagardoa ekoizten zen Altzan. Hori egiaztatzen du 1197ko diploma apokrifoak, -Donostiako hiribilduaren fundazioaren garaikidea-, Iruñeko erregeak Leireko monasterioari Donostiako monasterioa eta bere ondasun guztiak dohaintzan eman zizkiola jasotzen duenak; ondasun horien artean Altzako eremuaren zati bat zegoen. Dokumentu horrek XII. mendearen amaieran garatzen ari zen hiriaren landa ingurunearen paisaia erakusten digu: lurrak, sagastiak, itsas arrantzalekuak, mendiak… [2]. Lurralde honetan sagarrondoen presentziak garaiko sagardogintza jardueraren lekukotasuna ematen du.

1180 inguruan, Donostiako hiribilduak bere forua jaso zuen Nafarroako Antso Jakitunarengandik, Gipuzkoan emandako lehenengoa. Bere artikuluetan ez ziren falta mahastiei eta fruitu-arboei buruzko erreferentziak [3]. Forua jaso zuenetik, hiribilduak oso kontrol estua izan zuen bere jurisdikzio-mugaren gainean, eta Altza bertan egon zen txertatuta hasiera-hasieratik. Donostiako kontzejuaren kontrol zorrotz horren adibide bat aurkitzen dugu 1294an, San Bartolome monasterioko prioreak eta monjek Gaztelako Antso IV.a erregearengana jo behar izan zutenean, kontzejuak ez ziezaiola eragotzi monasterioari ogia, ardoa, sagardoa eta beste jakiak komeni zitzaien lekuan erostea, eta ez hiribildu berean soilik, kontzejuak agintzen zuen bezala [4].

Sagardoaren merkatuan modu aktiboan esku hartzeko beste era bat salmenta gehieneko prezioak ezartzea zen, hain zuzen Donostiako kontzejuak 1310ean egin zuena, sagardoaren prezioaren igoera hiribilduaren hondamena ekarriko zuelakoan [5].

Kontrol-gogo hori ohiko praktika zen Gipuzkoako hiribilduen multzoan eta mendeetan zehar iraun zuen udal ordenantzen bidez, sagardoa non, noiz eta nori sal zitekeen xehetasunez arautuz. Politika protekzionista horrek ez zuen eragozten jurisdikzio partekatuetan, Urumeako Zilegi Mendien kasuan gertatzen zen bezala, Donostiak eta Hernanik 1379an bi aldeentzat akordio komertzial onuragarriak lortzea, baita sagardoari dagokionez ere [6].

Udal ordenantzek sagardoaren ekoizpena eta kontsumoa arautzen zuten bitartean, probintziako erakundeek, beren aldetik, probintzian hornidura ziurtatzeaz arduratzen ziren, lur-jabetzak babestuz, eta heriotza zigorra ezartzen sieten fruta-arbolak edo mahastiak ebaki edo erre zituztenei, Gipuzkoako Ermandadearen 1397ko Ordenantza Koadernoan jasotzen den bezala [7].

Tokiko ordenamendura itzuliz, sistemak pribilegioen hierarkia bat ezartzen zuen: Donostiako harresien barruan bizi ziren auzokideek lehentasun osoa zuten beren sagardoa saltzeko. Ondoren Altzako eta Artigako ekoizleak zetozen, eta azkenik gainerako guztiak. Sistema protekzionista honek gatazka ugari sortu zituen, altzatarrak kaltetuta sentitzen baitziren beren sagardoa libreki saldu ezin zutelako.

Egoera konplexuago bihurtzen zen Pasaiako portuan amarratutako ontzien horniduraren kasuan. Ordenantzek ezartzen zuten itsasoa zeharkatzen zuten ontziek harresien barruko auzokideen sagardoak soilik eraman zitzaketela, salbuespenak salbuespen, halabeharrez porturatutako ontzien kasuetan bezala. Pasaiako auzokideek beren sagardoa kontsumitzeko eta beren itsasontziak hornitzeko eskubidea zuten, baina ezin zuten saldu harresiaren barrukoek beren uzta kontsumitu arte.

Inflexio-puntua 1450eko Donostia eta Altzaren arteko Sagardoaren Hitzarmenarekin etorri zen [8]. 1450eko urriaren 10ean sinatutako akordio horrek Donostiako kontzejuaren eta Altzako lurraren auzokideen artean sagardoaren ekoizpena eta merkaturatzea arautu zuen.

Altzako auzokideek kexatu egiten ziren, Santa Maria eta San Bizente elizei hamarrenak eta lehen fruituak ordaintzen zizkieten arren, beren lur-jabetzen sagardoa libreki saltzea ez zitzaielako baimentzen. Horrek kalte ekonomiko larriak eta udal zergak ordaintzeko zailtasunak eragiten zizkiela.

Lortutako akordioak arau argiak ezarri zituen:

• Altzakoak sagardoa saldu ahal zioten Pasaiako auzokideei hornidura gisa eta baita portuko ontziei ere, bai eta atzerriko itsasontziei ere, baina ez Donostiakoei. Sagardorik gabeko Donostiako auzokideei ere saldu ahal zioten, baina sagarraren uzta garaian soilik eta etxeko kontsumorako, birsalmentan ez.
• Salmentaren lehentasun-ordena: Lehenik hiribilduaren barruko ekoizleen sagardoak saldu behar ziren, gero Altzakoak eta auzokide zaharrenak, eta azkenik atzerriko saltzaileenak.
• Beren sagardoa agortu ostean, Altzako auzokideek euren edaria (sagardoa edo ardoa) Donostian soilik erosi behar zuten, ezin zuten beste inon erosi.

Akordio honek bi aldeen interesak orekatzea bilatzen zuen txanda eta merkataritza-lehentasunen sistema bat ezarriz, baina bere interpretazioak gatazka berriak sortu zituen, 1486 eta 1487an arbitrajearen bidez konpondu behar izan zirenak, kasu guztietan altzatarren interesen aldeko emaitzekin [9].

Zehazki, 1487ko martxoaren 12an, Donostiako kontzejuak Altzako auzokideen aldeko epaia eman zuen [10]. Haiek Pelegrin de Lagurasek [11] eta Pelegrin de Arpidek [12], kontzejuaren ardo eta sagardo zaindari zirenak, beren sagardoak enbargatu zizkieten Pasaiako portuan upeletan sartu zituelako. Altzatarrek, Casaresko jauna Juanes de Roncesvallesek ordezkatuta, hiribilduaren ordenantzak eta ohitura beren alde zituztela esan zuten.

1489ko urtarrilean, sute izugarri batek Donostia erraustu zuen. Hondamendi horrek hiriaren historian irauli handia markatu zuen. Berreraikuntza ostean, urte bereko uztailean, sagardoa arautzera soilik zuzendutako 20 artikulu baino gehiago biltzen zituzten ordenantza berriak onartu ziren [13]: jaiegunek lan egiten zutenak zigortu zituzten, sagardoa suteak itzaltzeko erabiltzea arautu zuten; gehieneko prezioak ardoetan eta sagardoetan finkatu zituzten; salgai den sagardoari ura bota behar zaiola ezarri zuten; eta abar.

Altzarekin zuzenean lotuta, 1450eko hitzarmenean adostutakoa jasotzen duten hiru ordenantza hauek ditugu:

• «Sagardo arrotzak ekartzeari buruz»: hortik kanpo geratzen dira «Artigetako eta Altzako eta Pasaia eta Ibaetako gure bizilagunak, hiribildu hori gorpuzten dutenak».
• «Pasaiako eta Altzako sagardoei buruz»: «Agintzen eta manatzen da Pasaiako eta Altzako lurren auzokideek beren lursailetako sagardoak beren etxeetan upeletan sar ditzatela eta euren etxeetarako agorrileko hornidura egin eta eduki dezatela, eta gainerakoa beren artean saldu ahal izango dute, baina ez ditzatela ekarri edo upeletan sartu behar hiri honetan. Pasaiako auzokideek, itsasontziak eta sagardoa berezkoak dituztenek, beren itsasontziak beren bidaietarako hornitu ahal izango dituzte, eta Altzako auzokideei Kontzejuarekin duten kontratua eta epaia gordeko zaie.»
• «Gure auzokide zaharrek sagardoak noiz ekar ditzaketen»: «Agintzen eta manatzen da hiribilduaren gorputzaren barruko auzokideen sagardoak saldu ostean, Pasaiako, Altzako eta Artiga zaharreko auzokideek beren sagardoak hiri honetan upeletan sartu eta saldu ahal izango dituztela, eta beste modutako arrotz sagardoak ez dira saldu edo ekarri behar Kontzejuaren lizentziarik gabe aipatutako auzokideen sagardoak saldu arte, sagardo horiek galtzeko zigorpean eta bakoitzak bider bakoitza mila marabedi ordaintzeko; baina jurisdikziotik kanpoko sagardoak ekarriz gero, ez dute salbuespen hori izango».

Hala ere, hiribilduak harresiz kanpoko auzokideen kexak berriro eragingo ditu. 1491n, auzokideek errege-erreginengana jo zuten langileentzat gehieneko soldatak finkatu bitartean elikagaien prezioak mugagabe hazten ari zirelako, baita ardoa eta sagardoarena ere [14]. Hurrengo urtean, 1492an, Ibaetako eta Artigako auzokideek errege-erreginaren aurrean berriro kexatu ziren kontzejuak ez zielako uzten beren sagardoa hiribilduan saltzen edo ontzietara eramaten, eta beren erreklamazioen aldeko epaia lortu zuten [15].

Urtebetera, 1493ko irailaren 20an, Miguele de Ronçesballesek, Zapiain etxeko jaunak, Altzako lur eta unibertsitateko izenean, jatorriz paperean idatzia zegoen 1450eko hitzarmenaren kopia literala eskatu zuen, larruzko pergaminoan jartzeko, «kontratua eta idazkia hobeto gorde eta iraunkorragoa izan dadin» [16]. Dokumentuaren balioa eta garrantzia 1609an eta 1694an egingo diren kopia berrietan berretsiko da.

1450eko hitzarmena eta udal ordenantzen berritzea bat etorri ziren Gipuzkoako ekonomia-hazkundearentzat bereziki egokia zen testuinguru politiko eta ekonomikoarekin, XVII. mendearen hasierara arte iraun zuen oparotasun garaiekin: bandoen arteko gerren amaiera, 1457an hiribilduek ahaide nagusien aurka lortutako garaipenaren ondorioz; 1479an Gaztelako oinordetzako gerraren bukaera Isabel Katolikoaren aldeko amaierarekin; eta 1492an Amerikaren aurkikuntza, merkataritza eta politika erdigunea Mediterraneotik Atlantikora aldatu zuena. Itsasoz haraindiko ibilbide berrien zabaltzeak, bereziki Ternurako bale-ehizan eta bakailaoaren arrantzan, sagardoaren eskaera nabarmen handitu zuen, sagarrondo landaketetan inbertsioak bultzatu zituenak eta, ondorioz, sagardoaren ekoizpena handitu zuena.

* * *

Erreferentziak:

[1] «…la sidra es el nerbio principal de las ventas de los herederos, pues no ai, como se save otro genero de fruto que de conbinuencias a dichos herederos, pues el trigo, maiz, castaña y chacolis que se cogen en jurisdicción de la dicha ciudad, es sumamente corta, como lo saven todos y nadie puede dudar». Gipuzkoako Artxibo Nagusia, AGG-GAO, CO LCI-2004 or.96. Aip.: JIMENEZ BASANTE, Gonzalo: Ekonomia eta pribilegioa Antzinako Erregimenean: Altzako biztanleria XVIII. mendean, in: Altza, Hautsa Kenduz IX (2007), 19-36 orr. Sagardoari buruzko monografia: URIA IRASTORZA, Jose: La sidra. Sendoa, 1987; eta Gipuzkoako ardoari buruz: ARRIZABALAGA MARIN, Sagrario; ODRIOZOLA OYARBIDE, Maria Lourdes: Estudio historico sobre la produccion de vino en Gipuzkoa. Gipuzkoako Foru Aldundia, 2004.

[2] Dohaintza hori jasotzen duen dokumentua, latinez, 1014ko data duen apokrifoa da, baina 1197ean idatzi behar izan zen. Dohaintzan emandako terminoaren mugaketan cubilarren (sarobeak) zerrenda bat aipatzen da, eta horien artean hiru Altzan kokatuta daude: Irurdita, Anaizos eta Albizungo. Dohaintza, hala ere, egin, egin zen; izan ere, 1101ean, Pedro I.ak, «aragoiarren eta iruindarren erregeak», benetako dokumentu batean berretsi zuen. MARTINEZ DIEZ, Gonzalo: Guipuzcoa en los albores de su historia (Siglos X-XII), Gipuzkoako Aldundia, 1975, or. 28-32. Bidasoaren beste aldean, Sordeko abadiaren kartulariak sagardoa abadiarako errenta-iturri nagusietako bat zela erakusten du. Ikusi GOYHENECHE, Eugène: Bayonne et la région Bayonneaise du XII^e au XV^e siècle. Euskal Herriko Unibertsitatea, 1990, 114-116 orr.

[3] «Artículo 4.- Del árbol cortado. 1. Si alguno cortare por la fuerza un árbol de su vecino, de huerto o viña cerrada, [pague] 25 sueldos, y debe poner un árbol similar en el mismo sitio; debe entregar el fruto de cada año que el árbol cortado aportaba al dueño del árbol, hasta que el árbol esté crecido y dé fruto».  AYERBE IRIBAR, Ma Rosa: Notas acerca del fuero de San Sebastian, in: Los fueros de Estella y San Sebastian, 2020, 255-334 orr..

[4] 1294-04-19, Valladolid. Gaztelako Antso IV.aren Errege Zedula Donostiako Kontzejuari, San Bartolome monasterioa hiribildu berean hornitzera ez behartzeko eskatuz, baizik eta ondoen iruditzen zaion lekuan. Arg.: Donostiako Forua eta bere garaia. Eusko Ikaskuntza, 1981, 505 or.. Pribilejio hori ondorengo erregeek berretsi zioten 1308an eta 1318an.

[5] 1310eko abuztuko data duen Donostiako udal ordenantza honek, gaskoiz idatzia, sagardoaren eta ardoaren prezio altuaren arazoari heldu zion, horrek zekarren jornalen garestitzeagatik, lurren jabeek ia etekinik ez lortzea eraginez. Hiribilduaren etorkizuna hondatuko lukeen egoera horri aurre egiteko, kontzejuak prezioak murrizten zituen: irailetik aurrera, bai ardoaren picherrak bai sagardoaren neurriak (mesure de pomade) bi esterlin kostatuko zituzten, aurreko sei soldatetatik jaitsita. AYERBE IRIBAR, Mª Rosa: Derecho Municipal guipuzcoano: ordenanzas, reglamentos y autos de buen gobierno (1310-1950), 2. lib. Donostia-San Sebastián, Iura Vasconiae; Gipuzkoako Foru Aldundia, 2019, 343-344 orr..

[6] 1379ko otsailaren 2an, Donostiako eta Hernaniko kontzejuek auzotartasun eta anaitasun akordio bat ezarri zuten, Urumea ibarreko larre, mendi, baso eta uren aprobetxamendu komuna arautzeko eta burdinolak eraikitzeko askatasuna arautzeko, garagardo, ardo, sagardo, haragi edo mea zainen merkataritza arautzearekin batera, zerga gehigarririk ordaindu gabe.ORELLA UNZUE, Jose Luis: Regimen municipal en Guipuzcoa en los siglos XIII y XIV, Donostia 1979, 3. eranskina, 212-217 orr..

[7] «Item qualquier que talare arboles que llevan fruto que sean plantado o viñas de cinco arboles arriba que lo maten por ello salvo si fuesen en el bivero tales arboles ca lo tal como esto vaya el alcalde de la hermandat e vea el daño et sepa quien lo fiso e aprecie el dapno et faga lo tornar con las setenas et rrepartanse segund que se rreparten en los capitulos de los rrobos e furtos e eso mismo si cortare de cinco frutales ayuso o de veynte cepas de viñas ayuso e si fuere contienda sobre corta de otros montes o arboles que se libre por el alcalde del fuero.

Item todo aquel que posiere fuego a casa de otro o a panes o a viñas o a frutales o a ferreria o a colmenas o a nabio malamente por faser mal e dapño a su dueño que lo maten por ello et demas si toviere de que pagar que pague el dapño a su dueño con las costas.». BARRENA OSORO, Elena: «Cuaderno de Ordenanzas de la Hermandad de Guipúzcoa, elaborado en la Junta General reunida en Guetaria con el Corregidor Gonzalo Moro, el 6 de Julio de 1397», in: Gipuzkoako Hermandadearen Ordenantzak (1375-1463). Documentos. Donostia, 1982, 29. or..

[8] 1609an Donostia eta Altza artean sagardoen salmentari buruzko gutun-zatituaren kopia batean sartutako dokumentua. Donostiako Udal Artxiboa, Altza, 048-01. Transkripzioa hemen.

[9] Ibid.

[10] BANUS Y AGUIRRE, J.L.: «Abastecimiento y vida agraria en el San Sebastian del siglo XV al XVIII: sidras y vinos», in: Boletin de informacion municipal, 1970, XII. urtea, 45-48 zbk. (18-19 orr.).

[11] LANDA IJURKO, Iñigo: «Soroeta eta Sarroeta», in: Altza, Hautsa Kenduz VII (2003), 147-156 orr..

[12] LANDA IJURKO, Iñigo: «Pelegrinene: “La casería de Pelegrin”», in: Altza, Hautsa Kenduz VI (2001), 145-162 orr..

[13] AYERBE IRIBAR, Ma Rosa: «Las ordenanzas municipales de San Sebastian en 1489: Edicion critica». BEHSS 40 (2006), 11-91 orr.. ANABITARTE, Baldomero: Coleccion de documentos historicos del archivo municipal de la MN y ML Ciudad de San Sebastian. Anos 1200-1813. Imprenta Union Vascongada, Donostia, 1895, 63, 83, 86 eta 87 orr..

[14] «Reforma de algunas de las ordenanzas de San Sebastián introducida a las de 1489, tras el debate suscitado entre el común y el concejo de la villa» (1491-11-22). Arg.: AYERBE IRIBAR, Mª Rosa: Derecho…, 438-441 orr..

[15] 1492-03-23. Zenbait baserrik Donostian sagardoa saltzea debekatzearen kontrako kexua. Simancaseko Artxibo Nagusia, RGS,LEG,149203,351.

[16] Kopia hori 1609ko martxoaren 30ean egindako 1450eko gutun-zatituaren kopian ere jasota dago.Donostiako Udal Artxiboa, Altza Funtsa, 048-01, 18r-19v.

Mapa: Donostiaren eta bere inguruen planoaren xehetasuna (1852). Biblioteca Virtual de la Defensa. Altzako Tokiko Bilduma, L22778.

Jon Serrano

Inguruko auzo-mugimendu guztiak eta egoiliarrenak alferrikakoak izan dira. Bizilagunek jarritako errekurtsoari erantzunik eman ez arren, eta oraindik etxean dauden bizilagunekin, portuak zaintzarako etxola bat jarri du, zaindariekin, eta obrako materiala sarrerako zabalgunean uzten hasi da. Hori guztia inolako errespeturik gabe eta epaitegien erabakiari aurrea hartzeko adina dakiela - edo badakiela uste duela - dirudienaren nagusitasunetik. Pasaiako Portuko Agintaritzaren jarrerak eta Pasaiako Udalaren babes faltak ez dute zalantzarik onartzen.

Prozesu luze guztia gogorra izan da, neurri batean herritarren babesak leundua, baina kaltetuek mespretxua eta axolagabekeria besterik ez dute jaso Pasaiako Portuko Agintaritza bezalako erakunde publiko batengandik, zeina beti izan baitzen hurbila eta elkarrizketazalea azken garai hauetara arte. Portuko jendea portu-sareak babestuta sentitu zen, baina ikusten da hori ere amaitu dela. Gaur egun, horrela hitz egitea testuingurutik kanpo dagoela dirudi, eta jasan behar dugu gehiegikeria horiek aurrerabidearen eta guztion ongiaren estandartepean agertzea.

Zalantzarik gabe, portu-esparrua ez da bereziki bizitegietarako, baina portuek beti lagundu dute portuko bizitzarekin eta jarduerarekin batera etxebizitzak eraikitzen. Inork imajinatuko ez lukeena da harreman hau - onartua, sustatua eta adostua - Portuko Agintaritzak markatu duen moduan amaituko litzatekeela: ahanzturen, engainuen, ezinbesteko argudioen eta, azkenik, azken hau bezalako aldebakarreko erabakien artean.

Portuaren eta bizitegi-ingurunearen arteko bizikidetza eredugarria izatetik guztiz kontrakoa izatera igaro da, eta ezin izan da frogatu ekoizpena eta garapen ekonomikoa hobetzeko helburuek justifikatzen dutenik; izan ere, hutsaren antza dute, eta haien argudioak berez lausotzen dira, salbu eta diru publikoak haien beharrak asetzea nahi duten enpresa handi eta gogaikarrien ikuspegitik aztertzen direnean.

Etxe hau eraisteaz hitz egiten zaigu, baina ez da ezer esaten aldameneko biltegiei buruz, ezta adinekoentzako egoitza zerbitzuen eta kamioi eta trenen trafikoaren artean lortu nahi den bizikidetzari buruz ere, gau eta egun.

Geratzen diren bizilagunek alde egingo dute beste aukerarik ez dutelako, eta ahal duten moduan konponduko dira. Baina hori Portuko Batzarrari ez zaio batere axola, bien bitartean, Aldundiari lurren erabilera lagata adinekoen egoitza bat eraikitzeko, eta bide batez, Aldundiaren eta Udalaren errekonozimendua eta txaloak jasotzen ditu, ez baitute hatzik mugitu portuko bizilagunei laguntzeagatik.

Programazio oparoa izango da aurten eta jarduera gehienak auzoko parkeetan burutuko dira, kultura eta natura uztartuz. Adin guztietarako programazioa ondu da eta auzotarren jakin-mina eta naturarekiko errespetua areagotzea izango da aurtengo ekitaldien xedea, giza sorkuntzari eta irudimenari (hala nola, euskal mitologiari) protagonismoa eskainiz. Jarduera eta tailer guztiak doakoak dira.

Altzako Historia Mintegiak, Plus 55 eta Donostia Kulturak prestatu dute programa. Izen batzuk aipatzearren, Hojarasca natura-elkarteko Aitor Ventureira aditua eta Arantza Martinez Etxarri irakaslea hurbilduko dira Altzara beraien jakintza auzotarrekin partekatzeko.

Egitaraua:

• Maiatzak 14: “Herrera-Miracruz-Ulia (Interpretazio gunea)-Donostia” pasealdia. Ibilaldia + bi orduko bisita gidatua Ulia Interpretazio Zentroan.

Elkargunea: Herrerako Euskotren geltokian, goizeko 08:30ean. Hizkuntza: elebiduna. Izen-ematea: maiatzaren 4tik aurrera, telefonoz (943351149).

• Maiatzak 15 eta ekainak 5: “Natura elkarrekin eraikitzen” ikastaro laburra. Sormena garatzeko doako ikastaroa. Arantza Martinez Etxarrik gidatuko ditu bi saioak. Ikastaroaren xedea ipuin labur bat modu kolektiboan sortzea da, naturan murgildurik. Sormena eta hausnarketa sustatzeko tresnak eta metodologiak eskainiko dira, une batez teknologia alboratuz. Ikastaroa bi egunetan zehar egingo da: maiatzak 15 eta ekainak 5.

Lekua eta ordutegia: Larres parkea (edota Tomasene K.E., eguraldia makurra izanez gero), 16:00-20:00. Hizkuntza: euskara (belarriprest! Ikastaroa). Izen-ematea: apirilaren 20tik aurrera, telefonoz (943351149) edo mailez (casareskulturetxea@donostia.eus).  

• Maiatzak 16: “Azken eguzkilorea” antzezlana Patata Tropikalaren eskutik. Lehen aldiz Altza auzoan, lehen aldiz natura eremu batean.

Lekua eta ordutegia: Larres parkea edo Tomasene K.E. (eguraldia makurra izanez gero),18:30. Hizkuntza: euskara.

• Maiatzak 25: “Mi amigo el pingüino” (My Penguin Friend, 2024) pelikula. David Shurmannen filma. 98´. Benetako gertaeretan oinarritutakoa.

Lekua eta ordutegia: Tomasene K.E., 17:30. Hizkuntza: gaztelania.

• Maiatzak 30: “La mitología de los árboles” Hojarasca natura-elkarteko Aitor Ventureira adituaren eskutik. Larratxo parkean zehar txangoa egingo da euskal mitologiaren eta zuhaitzen arteko loturak ezagutzeko. Mitologian aditua den Aitorrek bertaratzen diren pertsonen jakin-mina asebetetzen saiatuko da. Adin guztietarako aproposa den jarduera . 120´.

Elkargunea: Bertsolari Txirrita 2 (jolas parke estalia),11:00. Hizkuntza: gaztelania.

Herripe auzo elkartea

2026ko apirilaren 26an, igandean, Elosegi tabernak itxi zuen, hamahiru urtez lanean aritu ondoren. Herrera bezalako auzo batean saltoki bat ixtea albiste txarra da, eta taberna bat denean, bere pertsiana jaistearekin batera auzoko bizitzaren zati bat gordetzen da.

Duela hamahiru urte, Trintxerpetik Patxi eta Marian agertu ziren, bikote gogotsu bat, sukaldaritzan trebatuak, eta Herrerako kaleen bizitza eskasaz hitz egiten zieten arren, gure Auzoaren alde egin zuten.

Pixkanaka-pixkanaka, lanerako gogoa eta ahalegina erakutsi zituzten, eta horrela, egia esan, esker oneko eta ohiko bezero gutxi zituen parrokia hori berenganatu zuten.

Hamahiru urte hauetan aldaketak egon dira Patxi eta Marianen familian eta azken garaia Patxi izan da, bere seme Jonen laguntzarekin, lanaren gidaritza eraman duena. Krisiak eta pandemiak ez dute asko lagundu, beraz, azkenean Patxik taberna ixteko erabakia hartu du.

Ebidentziari uko egitea ez da ona, baina pena da Herrerarentzat auzoko taberna batek duen hori gabe geratzea, pretentsiorik gabe, baina arduradunek ondo eramanda eta Udalak oso gutxi babestuta. Donostiako Udaleko hainbat gauzatan bezala, tabernekin hartzen dituzten erabakiek modu berean tratatzen dituzte guztiak, ingurua kontuan hartu gabe. Eta modu hori beti da gune jendetsuen aldekoa, eta arazo gehiago dakarzkie gure ingurukoei. Herrera auzo bat da ere, Donostiatik jada ez da halakotzat hartzen, udal, foru eta abarren esku-hartzeei esker pasabide bihurtu baita. Bizilagunen ahalegina alferrikakoa izan da. Jarraibide ofizialak ez datozelako bat gure kaleetan negozio bat jartzera animatzen direnen indarrarekin eta gogoarekin. Sustapenak, garbiketa zerbitzuak, terrazen baimenak, zaintza, laguntza, ez dira berdinak leku guztietan. Gure merkataritzak ezin du udal eta autonomia erakundeen axolagabekeria eta laguntza faltagatik bizirik jarraitu; erakunde horiek, ordea, ahalegin handia egiten dute hiri honetako beste leku batzuetan sektore berberak babesteko.

Agian, hainbeste zailtasunen jakitun garelako eta pertsiana jaitsierekin zer galtzen dugun badakigulako, benetan baloratu eta eskertu diezaiokegu Patxiri, hainbeste ahalegin egin baitu, hainbeste pazientzia izan baitu gurekin eta araudiekin. Zorte ona izatea eta dena ondo joatea opa diogu. Gainera, gure bizilaguna izaten jarraituko du.

HERRIPE - HERRERA (ALTZA)

Bizarrain Euskara Elkartea

Apirilak 18an Altzako lehen Euskal Jaia ospatu zen Altzako kaxkoan Altzako jai batzordeak eta Bizarrain euskara  elkarteak antolatuta. Euskara eta euskal kultura indartu, erakutsi eta bizitzeko aukera ederra izan zen; baina , batez ere, Altzako komunitate anitza indartu eta jai giroan euskaraz ongi pasatzeko topa-leku bikaina bihurtu zen.

Egun guztiko jaian hainbat ekintzaz gozatzeko aukera izan zen: Goizean, Altza eta sagardoa erakusketa, artisau azoka, pilota partidak, euskal dantzak eta kantujira izan ziren. Arratsaldean, berriz, erakusketak jarraitu zuen; eta boloak, giza-proba, txalaparta, bertsoa, sagardo dastaketa, muxikoak eta Xabi Solanoren kontzertua izan ziren. Gaua borobiltzeko Realaren partida ikusteko aukera izan zen pantaila handian eta DJ Txet-ek jarritako musikarekin gaua luzatu zen.

Zoragarria izan zen lehen Euskal Jai honek altzatarrengan izan zuen harrera, izan ere, egun guztian zehar altzatar mordoa bildu zen bertara eta nabarmentzekoa da goiz goizetik goizeko ordu txikitara izandako giro ederra.

Hainbat une eder utzi zizkigun egunak eta zaila da bakar bat aukeratzea, baina hunkigarria izan zen Altzako giza-probaren eskutik Altzatarrek Eñaut Elizalderi eta bere familiari eskainitako tartea eta maitasun adierazpena.

Azkenik, azpimarratu nahi dugu komunitatearen garrantzia, izan ere, jaia aurrera eramateko  ezinbestekoa izan da Altzako hainbat eragile eta pertsonen laguntza.

Beraz, eskerrik asko zuen ekarpena egin duzuen guztiei: Altzako Historia Mintegia, Jon Serrano, Oihana Latasa, Iban Orbegozo, Iñigo Navarro, Herri Ametsa ikastola, Altza kantuz, Antxon Alfaro, Xabi Lazkano, Eneko Razkin, Isa Pac, Idurre Lopez, Altzatarra k.e., Sagardoa zerbitzatu zutenak, Donostiako musika eskolako trikitilariak, Altzako giza-proba, Garazi Aramendi, Casares kultur etxea, Casa Nao taberna, Anaiak taberna, txutxe denda, Esmeralda taberna eta Ipotx taberna.

Lehen jardunaldia joan den apirilaren 16an egin zen, Auditz-Akularren garapen proposamenak aztertuta, ekonomian, gizartean eta ingurumenean duen eraginaren ikuspegitik. Patxo de León (arkitekto urbanista) eta Maribi Juaristi (Altza XXI) aritu ziren hizlari, eta Oihana Santolaria izan zen moderatzailea. Hurrengo jardunaldietan Pasaiako portuaren etorkizuna, HAPOren papera eta auzoen biziberritzea izango dira hizpide.

EHAEOren Donostiako egoitzan egin zen jardunaldi horretara Altzako hainbat herritar joan ziren. Bertaratutakoetako batek, AHMko kideak, jardunaldi horretan esandakoaren hainbat ohar jaso zituen, helarazi dizkigunak eta partekatzea interesgarritzat jo ditugunak.

El jueves 16 de abril de 2026 se celebró en el Colegio de Arquitectos un encuentro con un tema principal: Auditz-Akular. Los ponentes Patxo de León, arquitecto conocido por algunos de nosotros al haber tenido un papel relevante en los desarrollos urbanísticos de esta ciudad, y Maribi Juaristi, de Altza XXI, defendían dos posturas muy diferentes.

En un aforo de unas 75 personas aproximadamente, y con Oihana Santolalla como moderadora, Patxo de León, desde su línea de trabajo, enfocó directamente el tema de Auditz-Akular (A/A) vinculando el proyecto a la vivienda: cómo ha ido pasando por una previsión de 800 viviendas, luego 3.000, a los diferentes proyectos presentados por grupos de arquitectos y promotores, y cómo se paralizó el proyecto por los altos costes de los movimientos de tierras, pendientes y vaguadas, que planteaban unas decisiones muy caras para los interesados. Se decidió esperar tiempos más favorables a sus intereses, que parece que han llegado.

Este arquitecto formó parte del grupo responsable del Plan General 2010. Señala claramente que cree en la viabilidad del proyecto A/A con un punto de vista que recoge, respecto a las decisiones y sugerencias de años precedentes, una adaptación a la complicada orografía del terreno desde el caserío Aduriz al de Akular (A/A).

Ve el proyecto desde la perspectiva de la necesidad de la ciudad, asumiendo como natural que, si la ciudad en su totalidad necesita un proyecto de viviendas y considera que Altza es la solución, hay que llevarlo adelante. Hay que edificar, ya que el mercado de vivienda protegida está en situación de emergencia y hay que darle salida.

En paralelo con A/A se habla de Antondegi, pero se comenta que se ha dejado de lado porque consideran que su situación física y la dificultad de sus accesos plantean un desarrollo de obra complejo. Es curioso, porque no hay mucha diferencia con A/A, o quizás incluso menos, pero se aprecia una tendencia de mayor protección: si tenemos Altza, ¿por qué no esperar un poco más para resolver Antondegi?

Ha reconocido en algunos momentos de su intervención que a Altza se le ha obligado a un desarrollo no deseado en ninguna otra parte de la ciudad, pero el enfoque siempre es frío y parte de que la realidad ahora marca una diferencia en el desarrollo de Altza con respecto al resto de la ciudad. Se ha pretendido en algún momento hablar de igualdad con alguna otra zona -Infierno, Ibaeta, etc.-, pero los argumentos eran, desde nuestro punto de vista, flojos e inaceptables. Se reconoce a Altza como un complejo urbano fragmentado, sin conexiones, con una población asentada.

Se señala también que el territorio de Altza no es de los altzatarras sino de toda la ciudad. Se refiere al sentimiento “romántico” de algunos altzatarras -algunos le estábamos escuchando- que se comprende, pero que no debe influir en decisiones de este tipo.

Ha aportado datos que defiende como situación evidente en la que hay que actuar. Hay que intervenir en Altza (A/A) para terminar de construir Altza. Se exponen ejemplos: en la época de Franco se intervino en Intxaurrondo, y no deja de ser curioso que se hable así, puesto que la mayor parte del terreno de actuación en Intxaurrondo era altzatarra y, además, inmediatamente posterior a muchas de las viviendas ya hechas o terminándose en el territorio altzatarra. Se iguala la actuación en A/A con la de Benta Berri, que no tiene nada que ver, ni por orografía, ni por nuevos habitantes, ni por la mirada protectora del ayuntamiento a la hora de intervenir en el lado oeste de la ciudad. Se reconoce que uno de los mayores problemas en A/A son los accesos y su hipotético aislamiento respecto a la conexión con el resto de Altza.

Maribi Juaristi inició su presentación desde un punto de vista muy diferente e interesante, aclarando que su enfoque no iba a tener nada de romántico, en respuesta al comentario escéptico del anterior ponente. Va a hablar de supervivencia de la ciudad empezando por asegurar que A/A no es ni el lugar ni el contexto adecuado.

A/A es posiblemente desconocido, incluso para muchos de los presentes en esta reunión. Se habla de A/A pero pocos conocen dónde está y cómo es.

Altza no es algo llano, como parece que se aprecia en general desde la opinión pública. Altza tiene una orografía muy especial y, como dato, señala que presenta alturas y diferencias que van desde San Markos hasta el Puerto de Pasaia, con todo lo que ello implica en cuanto a dificultad de intervención. Hace una detallada exposición de sus características, sus antecedentes y su orografía tan diversa, y remite al aforo a la web de Altza XXI para una información más amplia y detallada.

El urbanismo no es un objetivo en sí mismo. Incluso el Gobierno Vasco ha desestimado el proyecto en su momento, aunque ahora parece que se mueve en la indecisión. No se tienen otros objetivos: volvemos a la orografía, a su importancia como espacio necesario para servicios a la comunidad, ocio y reserva natural. En este caso, además, no se está hablando del lugar -del que se podría hablar largamente-; aquí se está hablando del modelo, y no está enfocado hacia una propuesta sociológica, educativa ni ecológica.

Podemos hablar de la realidad de Altza hoy: no tiene vida propia, es una ciudad dormitorio. Pone el ejemplo de que la línea 13 de Dbus se presenta como un éxito de transporte, pero tiene una segunda lectura: para todo lo que se necesite en Altza -o para casi todo- los altzatarras necesitan desplazarse y usar el autobús. Una intervención como la que se pretende en Auditz-Akular, además de la herida a su naturaleza, no da respuesta a una unión con el resto de la población existente; se plantea como si fuera OTRO Altza (Altza Hobea - Altza Berria).

Además, no hay que olvidar que en Altza se están previendo -y algunos a punto de ejecutarse, no sin polémica- proyectos en Herrera (Cantera de Zardoya Otis), en los que no cabe la zona verde que les corresponde y que el ayuntamiento ha decidido trasladar a Erregenea/Igeldo; en Oleta; en Altza Gaina, con un proyecto que presenta Kutxa junto con el de Egia, lo que permitirá una serie de maniobras que será interesante observar. Un proyecto singular es el de Txingurri-Herrera, que está reclamando a gritos una mejora de la conexión Herrera-Larratxo y que va a quedar de nuevo en una simple construcción de viviendas. Tenemos también múltiples casos como las Villas de Lasa, Villa Dolores, Buenavista, Eskalantegi, y una preocupación de los últimos meses es la situación del Colegio de La Anunciata, en la zona lindante con Pasai Antxo. No parece tener mucho sentido permitir el cierre de colegios como este, sin ningún tipo de intervención institucional, cuando se está hablando de incrementar la población con varios miles de viviendas y sin prever necesidades sociales, culturales, sanitarias, educativas, etc.

Hubo varias intervenciones interesantes desde el público en las que se aclararon algunas posturas. Se habló también sobre el papel de los diferentes planes generales de la ciudad que han ido surgiendo a lo largo del periodo que nos ocupa, acompañados siempre de las inmediatas modificaciones que cambian la estructura del propio plan. Denis Itxaso, entre el público, expuso también, en su habitual línea discreta, el problema de la vivienda, pero fue firme y contundente respecto a la necesidad de intervenir en A/A. La intervención más sonora -dos veces- fue la del antiguo concejal de Urbanismo, Jorge Letamendia, con ese tono altivo de antaño, denunciando la inoperancia actual del plan general y en defensa firme de la intervención en A/A. Las palabras de Isa Pac (Altza XXI) fueron especialmente interesantes y acertadas. Defendió el derecho a los sentimientos románticos de los altzatarras, que incluyen pertenencia, respeto, cariño y cuidado de nuestro entorno, convivencia y expresión de futuro.

Las dos posturas están claras desde el principio; el Colegio de Arquitectos les ha puesto cara a cara. Patxo de León representa la vieja perspectiva, aunque actualizada, pero nosotros, los altzatarras, ya conocemos los resultados: Altza barrio dormitorio, arrasamiento del patrimonio, hacer de la vivienda de protección un negocio y un chollo para algunos, desaparición de la actividad económica, dependencia cultural y educativa, como si los altzatarras tuviéramos que salir de todo ello y sumarnos a unas líneas fijadas desde el centro de la ciudad, sin respetar una vida propia, un desarrollo sin miedo, a veces inclusivo, otras defendiendo nuestra pertenencia.

Altza XXI, a través de Maribi Juaristi e Isa Pac, defendió la esencia de Altza desde una perspectiva técnica y jurídica y también desde el matiz romántico y sentimental, en respuesta al comentario poco afortunado de Patxo de León. La gente de a pie tenemos derecho a sentimientos de respeto, cariño y romanticismo, seamos de Altza o de Donostia, por ceñirnos al tema concreto.

Lo que queda claro es que las opiniones recogidas en este encuentro no van en la línea de resolver el desastre urbanístico de Altza, iniciado desde la anexión franquista a Donostia, y que la propuesta actual solo lleva el camino de profundizar en esa dirección. Si a estas alturas Altza es ya un lugar periférico para la ciudad, con lo que las instituciones quieren hacer en A/A, lo será aún más.

No se trata de ser insolidarios con la situación de la vivienda, pero hay otras opciones: existen soluciones para que la vivienda en Donostia se desarrolle en toda la ciudad, con inversión pública y enfrentándose a los intereses privados. De esta manera, los diferentes colectivos con necesidad de vivienda se irán incorporando a las zonas de aquí y allá que, en algunos casos, han sido los lugares donde siempre han vivido, junto con las nuevas tendencias. Nos preocupa que, aunque hemos podido ver el apoyo del aforo a los argumentos de orografía, medioambiente, etc., también se percibe que el proyecto en Altza se ve como algo lejano a la forma de vivir del resto de la ciudad, como si esta estuviera de algún modo separada de Altza y de su situación. Ahí es donde debemos insistir, porque todo el mundo puede aspirar a vivir y convivir en una ciudad igualitaria, algo que hoy en día está muy lejos de producirse.

Filipe Domínghez Avilés

Nado en Ourense capital, e tendo viziñanza nesta, sempre que pode escapa da vila do seu pai (de quen ven herdar a maiores do primeiro apelido o nome), ao Pinto; o povo da súa nai, Pilar Branco Formoso, no concello de Esgos; perto de Maceda, ou tamén Baños de Molgas, municipio este último do que era o noso lembrado Manoel González, o que fora crego do Povoado de Pescadores de San Pedro.

Gregorio vira da súa Ghalizia natal, coma tantos outros por motivos laborais. Facendo do ensino o seu ogibide. Primeiro atoparémolo de mestre nunha escola de Ergoien, en Oiartzun. De alí pasará a Altza, en Arri Berri, para pasar ao istituto desta localidade, onde virá en dar acaído fin ao seu facer pol-a vida.

Na escola de Oiartzun

Cómo non! Como galego que é, Trintxerpe fora parada obrigada, e inda lembra a morea de barcos que alí se atopaban. “Qué riqueza había!”.

Pero, a maiores, Gregorio tiña unha teima, a radio, e foron catro as décadas en que añiñara en Herri Irratia. Aterra en Guipúscoa cando Radio Popular leva máis ou menos oito anos, no ano en que chegara o home á Lúa, 1969. Nesta rádio comeza moverse segundo as súas propias pravoas, a cultura vasca; e Radio Popular, logo pasa, a Herri Irratia. Gálvez, defensor da laboura da que fora a súa casa, glosa a figura de Gabilondo. De quen conforme dí, que antes de ir á SER, pon a andar aquelo de que “Radio Popular, ten que ser popular”, e abri-las portas á cultura vasca. E alí, segundo dí, comeza todo. E ten a sorte de coñecer por exempro o movemento EZ DOK AMAIRU e todo-los seus compoñentes. Será Gabilondo quen o empurre a colle-la música, pois dixéralle que era o máis novo.

Un día, na emisora, comeza soar un programa pros mariñeiros: Música nas redes. Entre outras cousas, para avaliar o proxeito, tense en conta a importante colonia galega vencellada á badía pasaitarra. E inda sendo un programa curto, unha hora, a maiores partillada 20´ pro galego, 20´pro euskera e 20´ pro castelán. Ouvide! Daquela un programa non soio en castelán, se non tamén éuscaro e de máis a máis en galego. Pois eso, inda sendo un programa pequeno, que comezara sen moitas pretensións, tivera unha moi boa acollida. Sí, viñéralles sorprender moito, cunha emisora nos comezos, cun programa matinal, tivera semellante acollida. Os mariñeiros chamaban antes de sairen a faenar, mandaban cartos,… E a música, amais da folclórica, tamén era de novos movimentos: Voces Ceibes, Xoán Rubia, Benedicto, Andrés do Barro, e demais.

Gregorio lembra a relazón co noso compañeiro Manoel Irixoa, quen o animaba e botáballe unha man co contido do programa. Vai ser unha nova que lle trouxera Manolo, unha falcatruada nun concurso, no quen non gañara a filla dun, e quitaranlle o premio a de seu, para darlla á filla deste. Este fora o motivo do peche do programa.

Ven sendo o noso Manolo quen en acordar dos feitos: ” O periódico La Voz de España de Donosti tiña unha sección de hemeroteca no que viña a nova dun xornal da Coruña. A nova era que nun colexio de monxas da Coruña estabase artellando unha función ca nova do Nadal. A que viña ser a virxe era a filla dun taxista da Coruña, i entre as que facían de pastoras estaba a filla dun diretivo dun dos bancos máis importandes da Coruña. A filla do banqueiro contouno na casa, e cando o pai o soubo, dixo que non se podía consentir que a filla dun banqueiro dos máis importantes da Coruña fora de pastora e a filla dun simpre taxista fora de Virxe. Este fora á escola falar ca direutora e conseguira ca direutora da escola lles cambiara os papeis”

Que saira esta nova na radio supuxera a fin do programa.

Este ven sendo o ponto de partida de virmos en facerlle unha homaxe a Gregorio. Nun momento en que os nosos mariñeiros van desaparescendo paseniñamente da nosa paisaxe, tamén o fan as súas lembranzas, recordos, e voces como a de Gregorio. Que achegoulles a casa, o barrio, a cultura, a fala.

Hoxe o FATO querlle recoñecer a Gregorio esta e outras moitas labouras, a prol das nosas culturas, da relazón entre vascos e galegos, e un longo demáis. É de xustiza co FATO lembre aos seus. E Gregorio é un dos nosos, dos nosos sobranceiros.

Filipe Domínghez Avilés

Presidente FATO C. G. D. CASTELAO