1976*

Antxon Alfaro

Datozen asteetan, blogean sarrera-sorta bat argitaratzen joango gara, Francoren heriotzaren ondoren Altzan egin diren hauteskunde-prozesuen ikuspegi sintetikoa erakutsiz.

“Altza” terminoak Altzako udalerri ohiaren lurraldeari egiten dio erreferentzia, garaipen frankistaren ondoren Donostiari atxikitu zitzaiona. Hiriaren ekialdeko gaur egungo auzoak biltzen ditu: Altza, Intxaurrondo, Miracruz-Bidebieta eta Sarrueta-Martutene.

1977ko lehen hauteskundeetatik aurrera, lurralde horri guztiari Donostiako 7. Errolda Barrutia deitzen zaio, eta horrek Altzan soilik zentratutako hauteskunde-azterketak errazten ditu. Zentzu horretan, esan daiteke 7. Errolda Barrutia dela neurri batean herri independentea izan zen Altzaren lurralde-oinordekoa.

Erabilitako datuak Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak Donostiako 7. barrutian mahai bakoitzeko emandako 50 fitxategi ofizialetatik datoz.

Gaur egun arte igarotako berrogeita hamar urteetan, barrutian 55 hauteskunde-prozesu egin dira, bost tipologiatan bil daitezkeenak:

• 12 udal-hauteskunde, Donostiako Udalerako (1979-2023) (M)
• 13 hauteskunde autonomiko, Eusko Legebiltzarrerako (1980-2024) (P)
• 16 hauteskunde orokor, Gorteetarako (1977-2023) (G)
• 9 hauteskunde europar (1987-2024) (E)
• 5 erreferendum: 1976ko Erreforma Politikoa, 1978ko Konstituzioa, 1979ko Autonomia Estatutua, 1986ko NATOn Iraunkortasuna eta 2005eko Europar Tratatu Konstituzionala.

Serieko lehen bi prozesuak, 1976ko erreferenduma eta 1977ko hauteskunde orokorrak, 21 urteko boto-adinarekin egin ziren. 1978ko Konstituzioak boto-eskubide aktiboa 18 urtera jaitsi zuen.

Barrutiaren lurralde-egiturak, atalek eta mahaiek, bilakaera izan dute azken 50 urteotan. Lehen bi deialdi orokorretan, 1977koan eta 1979koan, 27 atal zeuden, denak mahai bakarrekoak. 1979ko udal-hauteskundeetatik aurrera, A eta B mahaietan zatitzen hasi zen. 1982 eta 1986 artean, barrutia aldi baterako 26 ataletara murriztu zen.

1990ean, hedapen-fase bati ekin zitzaion 28. atala gehitzearekin, eta fase hori 1994 eta 1998 artean amaitu zen, 29tik 34ra bitarteko atalak jarraian agertuz. Antolaketa-goia 2000 eta 2004 artean lortu zen, 34 atal eta 60 mahairekin.

2014tik aurrera, barrutia 33 ataletan egonkortu zen, eta 2024an 21. eta 25. atalak desagertu ziren, 31 atal geratuz. Mahai bakoitzeko batez besteko karga handitu egin da: 2000n 635 errolda-kide inguru zeuden, eta gaur egun 781 inguru dira.

Sarrera hau amaitzeko, hauteskunde-errolda 1977ko lehen hauteskundeetatik 2024ko azkenetara izan duen bilakaera aztertuko dugu. Grafikoan ikus daitekeen bezala, errolda-kurbak hiru fase argi marrazten ditu.

Lehena, hazkunde jarraituarena, 1977 eta 1999 artean hedatzen da: errolda 26.529 hautesletatik abiatzen da lehen hauteskunde orokorretan, eta ia etengabe hazten da, 1998ko hauteskunde autonomikoetan 38.811ko gehieneko historikoa lortu arte.

Bigarren fasea, beherakadarena, 1999 eta 2016 artean luzatzen da, eta 4.500 hautesle inguruko galera metatua dakar, gailurraren aldean %12 ingurukoa, Donostia hiri osoaren biztanleria-galerarekin, hirurogeiko eta hirurogeita hamarreko hamarkadetan iritsitako belaunaldien zahartzearekin eta jaiotza-tasaren beherakada handiarekin lotuta.

Hirugarren fasea, 2016tik aurrera, egonkortze-fasea da, apur bat beherakorra: errolda 33.500 eta 34.250 hautesle artean mugitzen da, atzerriko immigrazioak indar konpentsatzaile moderatu gisa jokatzen duelarik. Azken datu erabilgarria 33.625 hauteslerena da, 2024ko europar hauteskundeetan.

* Irudia: “Euskal Herriko kartelak. Askatasunaren irudiak”. Txalaparta, 1997.

Elkarteen ordezkariak Barrutiko Batzarrean

Udal Gobernuak 2023tik 2026ra bitartean Donostiako Ekialdeko Barrutiari esleitutako aurrekontuen zati garrantzitsu bat izoztea erabaki zuenez, atzo, irailak 30, Jon Insausti alkatearen aurrean egindako Barrutiko Batzarrean parte hartu genuen elkarteok ohiko bilkura uztea erabaki genuen. Alkatearen agerraldia Barrutiko lantaldeek aldez aurretik eskatu zuten.

Udal Gobernuak aurrekontu-partida horiek izoztea erabaki du, herritarrek zuzenean bozkatu zituzten aurrekontu parte-hartzaileen proiektuetako batzuk barne. Erabaki hori hartu da aldez aurretik Barrutiko Batzarrari jakinarazi gabe, izozten diren partidak zehazteko erabilitako irizpideak azaldu gabe eta eraginpean dauden proiektuak zehaztu gabe.

Partida horiek ez gauzatzeko erantzukizuna Udal Gobernuari berari, bere zinegotziei eta beraiek gidatzen dituzten sailei dagokie, horiek baitira onartutako aurrekontuak kudeatu eta gauzatzeaz arduratzen direnak. Beraz, paradoxikoa da, eta bidegabea Barrutiko herritarrekiko, orain justifikatzea partida horiek izoztea, hain zuzen ere gauzatzerakoan metatutako atzerapenagatik.

Atzo egindako bileran, erabaki horri buruzko informazioa eta azalpenak eskatu genituen. Gure eskaerei erantzun zehatzik eman ez zigutenez, Batzarrean ordezkatutako elkarte guztiek - Altzania, Altza-Elkartasuna Auzo Elkartea, Plazandreok, AltzAthletic, Oleta Auzo Elkartea, Herripe, Buenavista Auzo Elkartea, Herrerako Sporting, Izbe eta Bizarrain Euskara Elkartea - bilera uztea erabaki genuen.

Era berean, Barrutiko Batzarraren hurrengo bilkuretan ez parte hartzea erabaki dugu, proiektu horiek berriro aktibatzen ez diren bitartean.

Erabaki honek ez du esan nahi Barrutiaren alde lan egiteari utziko diogunik. Lantaldeetan aktiboki parte hartzen jarraituko dugu, zortzi urteetan egin dugun bezala, gure denbora, ezagutza eta inplikazioa eskainiz, gure auzoak hobetzeko eta auzotarren beharrei erantzuteko.

2026ko urriaren 1a

Ekialde Barrutiko Batzarrean ordezkaritza duten elkarteak

La Herrera (1636)

Iñigo Landa, Juan Carlos Echeveste

Donostiako kontzejuaren 1581-1651 urte bitarteko akten laburpenek argi erakusten dute nola Erdi Aroan sagardoari buruz ezarritako araudiek, batez ere 1450eko Konkordiak eta 1489ko ordenantzek, jokoaren arauak erabakitzen jarraitzen zuten. Hala ere, lege horien aplikazioak etengabeko gatazkak sortzen zituen hiriaren eta Altzako bizilagunen artean, interpretazioari dagokionez.

1450eko Konkordiak lehentasun-ordena bat ezarrita zuen sagardoaren salmentarako: lehenik, Donostiako harresien barruan bizi ziren ekoizleak, ondoren, Altza, Ibaeta eta Artigako bizilagunak, eta, azkenik, hiriko bizilagun ez ziren saltzaileak. Era berean, Altzakoek Pasaiako portuko itsasontziei, baita atzerriko ontziei ere, sagardoa saldu ziezaieketen, baina ez Donostiakoei. Horrela, Altzako bizilagunen sagardoak “sagardo arrotz” izendapenetik kanpo geratzen ziren; beren etxeetan sagardoak upeletan sartu eta berentzako hornidura egin zezaketen, baina ezin zituzten Donostiako hiribilduaren barrura ekarri edo upeletan sartu. Harresi barruko bizilagunen sagardoak saldu ondoren bakarrik merkaturatu zitzaketen bereak hiribilduan.

1581-1651 urte bitarteko aktetan sagardoaren merkaturatzearekin zerikusia duten gaiak ehun aldiz baino gehiagotan aipatzen dira. Hiru gaien artean sortzen dira batez ere tentsio etengabeak: itsasontzien hornidura-beharrak, kontzejuak herriko ekoizleak babesteko ezarritako murrizketak eta araudiarem betearaztea.

Kontrolak ohikoak ziren. 1615eko maiatzaren 11n, Altzako 26 sagardo-upel baimendu ziren Errenteriakoa zen Juan de Soroa kapitainaren Santa Catalina de Siena itsasontzian ontziratzeko. Baimena jasotzeko eskaera bat aurkeztu behar izan zuen, azalduz zergatik eraman zituen upelak portura aurretik lizentziarik eskatu gabe. Kontzejuak, eskaera horretan azaldutako arrazoiengatik eta beste «bidezko gogoeta» batzuengatik, azkenean baimena eman zuen, konfiskatutako 26 upeletarako eta baita, bere eskaeran baieztatu zuenez, aurretik erosiak zituen gainerako upeletarako ere.

1618ko irailaren 24an, Altzako ordezkariek Donostiako kontzejuari idatzi zioten, gogoraraziz hiriarekin sinatutako akordio bat zutela beren sagardoak saltzeko, eta «betidaniko» eskubidea Pasaia portuan merkaturatzeko. Bere defentsan, egoitza-epailea zen Diego Arias de Anaya doktorearen ebazpena aipatu zuten. Arbitro horrek, agintari edo funtzionario baten jarduna ebaluatzeko eta epaitzeko ardura duenak 1486an eta 1487an antzeko gatazkak ebatzi zituen.

Konkordiak indarrean zegoela esplizituki berresten da 1621eko otsailaren 15eko aktan, non aipatzen den zenbait sagardo Pasaiatik Lezora ontziratu zirela, Altzako etxeek hiriarekin zuten kontratua eta epai irmoa urratuz.

Aktek arau-hauste ugari dokumentatzen dituzte, batez ere probintziaren barrualdeko merkatari eta sagardo-ekoizleek egindakoak, beren sagardoa portuan saldu nahi baitzuten. 1612ko abuztuaren 27an, Juan de Zornoza alkateak Molinaoko mugapean Hernanitik ekarritako «sagardo kopuru handia» zegoela itsasoratzeko jakinarazi zion kontzejuari. Ikerketak agerian utzi zuen San Juan de Olazabal Errenteriako bizilagunak upel hutsak eraman zituela Molinaoko Sasoategi etxera, non Antonio de Luscandok Hernanitik ekarritako sagardoarekin bete zituen galeoi batean ontziratzeko, inolako lizentziarik eskatu gabe. Bederatzi upel konfiskatu zituzten, eta kasuak gatazka bat sortu zuen, korrejidorearengana iritsi zena.

Antzeko kasu bat gertatu zen 1613ko martxoaren 2an, Antonio de Luscando alkateak informazioa jaso zuenean Juanes de Orendainek upel hutsak bidaltzen zituela Pasaiarako bidean zegoen bere baserrira, sagardoz bete eta portura eramateko. Alkatea Herrerara joan zen, eta han Martin de Labaienen jabetzako hogeita hamalau sagardo-upel aurkitu zituen, portura eraman nahi zituenak. Kontzejuak agindu zuen upelak hiribilduko harresien barrura ekartzea eta handik bakarrik eraman ahal izango zirela jabeak nahi zuen lekura, horrela, baserrietatik portura zuzeneko merkataritza debekatzen zuen ordenantza betearaziz.

Hori guztia estuki lotuta dago «manifestu» sistemarekin, hirira sagardoa sartu edo portuan ontziratu nahi zuen merkatari orok bere salgaiaren jatorri zehatza eta kantitatea zinpean deklaratzeko betebeharrarekin. Neurri protekzionista horren helburua tokiko ekoizpena babestea eta inguruko hiribilduen lehiari aurre egitea zen. Lehen esan dugun bezala, Altzakoek bakarrik hiriko ekoizleen sagardoak saldu ondoren sal zitzaketen berenak. Zigorrak gogorrak ziren: itsaontziak, sagardoa eta hura garraitzeko erabiltzen ziren pipak, upelak eta zahagiak galtzea, eta hiru mila marabedi aldi bakoitzeko. Edozein bizilaguni baimena ematen zitzaion sagardoak eta garraiatzeko erabiltzen ziren ontziak salatzeko eta haiekin geratzeko, eta isunaren herena jasotzeko.

Manifestu-sistemak kontrol zorrotzarekin jarraitu zuen. 1621eko ekainaren 3an, Juan Perez de Toledochipi Altzako bizilagunari lizentzia eman zitzaion sagardo-upel bat sartzeko, baldintza honekin: «manifestu» baldintzapean edukitzea, giltzarrapoarekin eta beste neurri batzuekin iruzurrik egon ez zedin.

Akten alderdi deigarrienetako bat denboran zehar Altzako leinu eta etxe nagusien jarraipena da. 1493an, Miguele de Roncesballes, Sarruetako Zapiain etxeko jaunak, 1450eko Konkordia pergaminora eramatea eskatu zuen Altzako «lurra eta unibertsitatearen» izenean. Mende bat baino gehiago geroago, 1618ko irailaren 7an, Sebastian de Zapiain aurkitzen dugu bere sagastietako sagardoak hiribilduan sartu nahian. Eskaera hori beste altzatar batzuekin batera aurkeztu zuen: Barbara de Olazabal eta Aiete etxeko jabeak ziren Martin de Miraballes eta «bere adingabeak», eta laburpenean aipatzen ez diren beste altzatar batzuk.

Kasu hau interesgarria da, kontzejuari zalantza juridiko konplexu bat planteatu ziolako: adingabeek, hiribilduan jaioak izan arren eta hiribildutik kanpo tutoretzapean bizi arren, sagardoak sartu eta saltzeko bizilagunen pribilegioez goza zezaketen? Kontzejuak Torre Arizmendy doktoreari, bere letratuari, kontsultatu zion, eta hark ebatzi zuen adingabeek ezin zutela eskubide horretaz baliatu, beren ondasunen onura ekonomikoa legez beren gurasoei zegokielako.

Beste kasu esanguratsu bat Parada etxearena da. 1606ko martxoaren 18an, Juan Perez de Arburola etxe honetako jabeak korrejidorearen baimen ofizial bat aurkeztu zuen, ekoizten zuen sagardoa, bai etxean bertan, bai Pasaiako portuan, saltzeko eskubide tradizionala zuela frogatzeko ikerketa legal bat hasteko helburuarekin. Parada etxeak, beraz, Erdi Aroko garaira arte atzera egiten zuen antzinako erabilera aldarrikatzen zuen, kontzejuak aplikatu nahi zituen ordenantzei aurre eginez.

1611ko abuztuaren 5ean, probintziako korrejidoreak babesa eman zion Juan Perez de Arbola Arrisquetari, Altzako Aiete etxeko jabeari, bere jabetzako sagardoak hiribilduan sartzeko zuen eskubidean, urtearen zati handiena hiribilduaren barruan bizi baitzen. Epai horrek baldintza gehigarri bat ezarri zuen pribilegioez gozatzeko: ez zen nahikoa Altzan etxe baten jabe izatea, baizik eta hiribilduko gorputzaren barruan urte bakoitzaren zatirik handiena bizi behar zen. Kontzejuak epai horren aurka egin zuen, bere ikuspuntutik ez baitzuen zehazten «nola bizi behar zuen Aietekoak hiribildu honetan», eta horrek pribilegioen interpretazioari buruzko eztabaida berriak sortu zituen.

Aktek Altzako lurraldean sagardoarekin lotutako gatazkak sortzen ziren lekuak identifikatzeko aukera ematen dute. Lehen aipatutako etxe nagusiez gain beste kokaleku esanguratsu batzuk agertzen dira.

Intxaurrondoko Zarategi baserria auzi luze baten xede izan zen. 1611ko uztailaren 4an, Donostiako kontzejuak Margarita de Lequedanoren aldeko epaia jaso zuen, Zarategi baserriko sagardoak hiribilduaren barruan eta baserrian bertan saltzeko baimena ematen ziona. Hiribilduak epai horri apelatzea erabaki zuen. Bi hilabete eskas geroago, 1611ko abuztuaren 26an, galdera bera planteatu zen berriro Polloe baserriarekin, garai hartan Altzako eremuaren barruan baitzegoen.

Molinaoko Sasoategiaren kasua aipatu dugu, 1612an sagardoa legez kanpo ontziratzeko saiakera bat antzeman baitzen. Eremu hori bereziki gatazkatsua zen, Donostia-Errenteria errege-bidean eta badian kokapen estrategikoa zuelako.

Herrera eta bere ontziralekua, Altzako barnealdeko baserrien eta Pasaiako portuaren arteko bidean nahitaez igaro beharreko lekua, merkataritzaren kontrol estrategikoko puntu bat zen. Han bahitu zituen alkateak 1613an portura eraman nahi zituzten hogeita hamalau upelak, eta hiribilduko harresien barrura ekartzera behartu zituen. Inguruan, Gomistegi gatazketan agertzen den beste leku bat da. 1585eko apirilaren 15ean, adibidez, auzi bat aipatzen da Berastegui lizentziatuarekin, Gomistegi baserrian sagardoak saltzeari buruz.

Akten arabera azaleratzen den beste gai interesgarri bat XV. mendearen amaieraren eta XVII. mendearen hasieraren artean Donostiako kontzejuak erabilitako argudioetan izandako aldaketa da. XVI. mendeko oparotasun ekonomikoari XVII. mendeko krisi-urteak jarraitu zitzaizkion, eta horrek neurri protekzionistak areagotu zituen.

Lehen esan dugun bezala, 1489ko manifestu-sagardoei buruzko ordenantza hiribilduak bere hornidurarako behar adina sagardo ez zuenean eta setio baten kasuan ur faltagatik arriskuan zegoenean egin zen. 1612ko abuztuaren 27an, ordea, hiribilduko priore, apaiz onuradun eta kabildoak eskaera bat aurkeztu zioten kontzejuari, non baieztatzen zuten hiribilduetako bizilagunen, elizen eta haien zerbitzarien mantenu nagusia jurisdikzioan zeuden lurren, mahastien eta sagarrondoen fruitua eta uzta zirela. Eskaera eklesiastiko hori bereziki esanguratsua da, manifestu-sagardoak sartzea debekatzea eskatzen baitzuen. Argudioa ez zen hiribilduaren setio-egoeretan hornikuntza falta egotea, baizik eta tokiko ekoizleen interes ekonomikoak babestea, hamarrenen eta lehen fruituen gainean sagar-ekoizpenaren mende zeuden erakunde eklesiastikoak barne. 1612ko abuztuaren 31n, erabat debekatu zen kanpoko sagardoen sarrera, «jurisdikzio horretan dauden sagasti ugariengatik».

1619ko urtarrilaren 14an, hiribilduak esplizituki argudiatu zuen egoera aldaketa hau: «orain, bertako sagastien ugaritasunarekin, sagardoz hain hornituta dago hiribildu hori, ezen, bi urtez inguratuta egon arren, ezin baitu edari faltagatik arriskurik izan».

Garai hartako aktak Gipuzkoan XV. mendearen erdialdetik XVI. mendearen amaierara arte bizi izan zen oparotasun ekonomikoaren amaieraren isla dira, eta sagastiak nabarmen ugaritzea eragin zuten. Ordutik aurrera, Gipuzkoa krisian sartu zen. Sagastien ugaritasunak ekoizleen arteko lehia areagotu zuen eta Donostiako kontzejuaren neurri protekzionistak gogortu zituen. Aktek dokumentatzen dute kontrolen, salaketen eta konfiskazioen gorakada nabarmena 1612tik aurrera, hain zuzen ere kontzejuak kanpoko sagardoak erabat debekatzea eta zigorrak handitzea erabaki zuenean. Altzako bizilagunek, beren aldetik, Pasaiko portuaren ertzean zuten kokapenaz baliatzen jarraitzen zuten, eta beren eskubideak defendatzen zituzten auzitegietan, 1450eko Kontzertuan eta 1486-1487ko aldeko aurrekari judizialetan oinarrituta.

***

Dokumentuen erreferentziak:

Dokumentu-aipamen guztiak Donostiako Udal Artxiboko UDALAREN AKTEN LABURPENAK  dokumentutik hartu dira: Donostiako Udal Artxiboa, H-00299-L (1569-1599), H-00300-L (1600-1619), H-00301-L (1621, 1651, 1738, 1739).

Irudia: “DESCRIPCIÓN DEL PUERTO DEL PASAJE“, 1636. urtekoa, Gandolfo, Teixeira Albornoz eta Sotto ingeniari militarrek egina. Bizkaiko Foru Liburutegia.

Sagardoari buruzko sarrerak Estibausen:

«Sagardoa Altzan (1)»

«Sagardoa Altzan (2): etxea, dolarea eta sagastiak»

«Podavineak: sagastietako jornalari espezializatuak»

«Sagardotegiak Altzan 1931-1933an»

Koro Ijurko, Roberto Arín, Eusebio de la Huerga, Xabier Arana, Antxon Alfaro

Duela berrogei urtetik, Altzako Historia Mintegia Altzaren memoria berreskuratu eta zaintzeko lanean ari da. Lan horren barruan, LEKUKOAK proiektuak bi hamarkada daramatza gure auzoetako gizarte-prozesu handiak lehen pertsonan bizi izan zituztenen lekukotzak biltzen: landa-bizitza, migrazioak, emakumeen elkartegintza. Kapitulu berri bat ireki dugu. Denbora luzez isilik egon den gure historiaren orrialde batera hurbildu nahi dugu: 1975 eta 2000 urteen artean Altzan izandako heroinaren eragina.

Epidemia hark komunitate osoa astindu zuen. Gogor jo zuen gazteenen artean -”galdutako belaunaldia” deiturikoa- eta arrasto sakona utzi zuen kontsumitu zutenengan, haien familietan eta komunitate osoan. Gaindosiek, substantzien faltsutzeak, GIB/HIESa bezalako gaixotasunek eta espetxeratzeak heriotza eragin zuten edo bizi-kalitatea hondatu zieten kontsumitzaile askori, eta sufrimendu hori oso gutxitan adierazi ahal izan zen ozen.

Hain zuzen ere, isiltasun hori hausteko sortu da proiektu hau. Ez dugu inor epaitu nahi, ulertu, lagundu eta gogoratu baizik. Hauek dira gure helburu nagusiak:

• Urte haietako min kolektiboari ahotsa ematea, egoera desberdinetatik bizi izan zutenen testigantza bilduz: kontsumitu zutenena, haien senide eta lagunena, terapeuten eta gizarte-eragileena. 
  
• Heroina kontsumitu ondoren beren bizitzak eta loturak berreraikitzea lortu zuten pertsona askoren ahalegina eta iraunkortasuna islatzea.
• Komunitatearen erantzuna dokumentatzea: krisiari aurre egiteko antolatu ziren familien, elkarteen eta pertsonen kemena.
• Hil zirenen oroimena ohoratzea, haien izenak eta/edo argazkiak bilduz, komunitate osoaren artean oroimenezko mosaiko bat osatzeko.
• Memoria hori duintzea eta estigma baztertzea, denbora luzez gizarte-fenomeno honi lotuta egon dena.
• Historia hau belaunaldi berriei transmititzea, prebentzio-tresna gisa eta nor garen kontuan hartuta.

Beste ezeren gainetik, hau proiektu komunitarioa da. Ez du zentzurik Altzako komunitatearen parte-hartzerik gabe, eta horregatik zurekin kontatu nahi genuke. Garai hartako dokumentuak edo argazkiak eskainiz has daiteke laguntzen -hildakoen irudiak, kuadrilenak, auzoarenak, eguneroko bizitzarenak… hirurogeita hamarreko, laurogeiko eta laurogeita hamarreko hamarkadetakoak-, eta guk arretaz digitalizatuko ditugu eta gero itzuliko dizkizugu. Proiektu honen parte izan nahi baduzu, ahm@altza.net helbide elektronikoaren bidez edo 649 496 607 telefonora deituz jar zaitezke gurekin harremanetan.

Memoria hau berreskuratzea zauriak, batzuk oso sakonak, sendatzeko modu bat ere bada, eta urteetan ukatuta ikusi zutenei duintasuna itzultzeko bidea. Zure oroitzapena ezinbesteko pieza da istorio partekatu honetan. Eskerrik asko hura kontatzen laguntzeagatik.

Otxoki

Patxi Lazcano Sorzabal

Contaba Iñaxio Lazcano Loidi que en sus años jóvenes, (nació en Otxoki en 1913), se quedaba flipado oyendo las “historias” que contaban los carreteros o bueyeros, que pasando por Otxoki, se quedaban a descansar y recuperar fuerzas, ellos y sobre todo los bueyes. Entonces era Otxoki taberna y merendero.

Traían los bloques de piedra desde Hernani, para los muelles y obras del Puerto de Pasaia. Subían desde Martutene o Loiola, hasta la ermita de Uba, siguiendo por Plazentzi y el Sanatorio, una ligera cuesta y el collado, para bajar a Otxoki en dirección norte. Después del descanso, seguían hacia el caserío Sagastieder y Zarategui y aquí surge la duda, por donde seguían hacia Pasaia, aunque parece que lo hacían por Siustegui y Julimasene, considerado como Camino Real.

El documento de 1750-11-12- nos dice que Lorenzo de Ibarburu y Juan Jauregui, transportaron todos los materiales de madera y tabla desde el puerto de  Sarroeta hasta la Herrera, que es en la playa y canal del Pasaje, desde 1718 y siguientes, para construir tres navíos de guerra. No nos dice el recorrido que hacían para poder llegar a Herrera, ni por dónde venían.

Antes, en 1699, en el Pedimento de Gracia de Atocha contra Julián Mas y Francisca Ignacia de Zuazola, viuda del Almirante Juan de Iturriza, en los testigos para la probanza, dice así:

Francisco de Arozena casero de Bonazategui- 64 años (72), páginas 62r -64r: A la cuarta pregunta= Dijo que lo que en orden a lo contenido en la pregunta sabe y ha visto es que además del camino litigioso la dicha Casería de Zarategui para la conducción del producto de sus montes para la Herrera tiene otro camino por junto a la Casería de Ziustegui vía recta por la cercanía de Floresta que es de Julián Mas litigante de donde ha visto el testigo  conducir leña al puerto de la Herrera en las ocasiones que se ha ofrecido en todo el tiempo de la memoria del testigo=

Miguel de Garaycoechea- 40 años, páginas 80r -82v: “antes bien hace memoria que ahora tres o cuatro años poco más o menos se hizo corte en un monte en la jurisdicción de la dicha Casería de Zarategui y la leña que en ella se hizo vio lo conducían Gabriel de Echeverria inquilino de la Casería de Alapunta sita en dicha Población y otro mozo llamado Joseph que no sabe su apellido sí al tiempo servía en la dicha Casería de Zandardegui; por dentro de la jurisdicción de la dicha casa de Zarategui a la de Algarbe y desde ella por junto a la de Zius(tegui) a la Herrera”.

En este otro documento, Real Cédula para la venta del caserío Julimasena en Alza y otras propiedades en la Villa del Pasaje, con fecha 1819-03-04 (Archivo Histórico de Protocolos de Gipuzkoa,  AHPG-GPAH 3/0070, A: 256r-301r, dice así:

“A las doce horas de la mañana del día primero de Marzo de mil ochocientos diez y nueve en la Casa de Ayuntamientos de ésta Ciudad de San Sebastián se pondrán en pública almoneda, remate y venta la Casería llamada Juliamasena y sus pertenencias que radican en jurisdicción de ésta Ciudad y Feligresía de Alza inmediato al camino calzada para el embarcadero de la Herrera.”

En el documento “Compra de la Casería nombrada Santandertegui por Anttº de Verecoechea Cuellar, y éste a su vez la vende a su hermana Dª Ana de Verecoechea Cuellar, viuda de Martín de  Berrotaran”, con fecha 1663-12-04. (Badator 012-01025. Hojas 6 - 9), dice:

“y que si yo tuviere voluntad de comprar la Casería nombrada Santardetegui con todo su pertenecido, y el manzanal de enfrente llamado Celaia que eran propios de la dicha Mª Pérez de Olaechea sitas en jurisdicción de ésta Ciudad junto a la Calzada y Camino Real que desde allá se van al Pasaje; se me vendiere por su justo valor, a examen de Peritos,”

Y, por último, en “Venta de la Casería de Santandertegui, sita en San Sebastián, en la parte de Alza, por Buena Ventura de Hercilla, a favor de Juan de Zornoza y su mujer”, de 1638-11-19 8 (Badator. 012-01025, hojas 3 - 5):

“Y así bien otro jaral con su pedazo de tierra rozada y en ella ocho pies de manzanos que es cerca del dicho manzanal que los divide el Camino Real que se va hacia a la Herrera”

*  *  *  *

Imagen: LAZCANO ARISTIMUÑO, Patxi: Historia de San Sebastián, Alza e Intxaurrondo”, Donostia, 1996.

Javi Castro

He preparado una excursión por la zona de ERROTARRI y ARBALLETA en el pueblo de Eugi, valle de Esteribar, con la idea de visitar 3 ó 4 canteras moleras y algunos monumentos megalíticos cercanos. También se pretende visitar las ruinas de la antigua Real fábrica de armas de Eugi. La ruta andando por el bosque hayedo es de unos 10 km y con un desnivel de unos 460 metros.

Fecha prevista: sábado 31 de octubre de 2026.

Hora de inicio del recorrido: 9:00 h, en el lugar habitual de Altza, Casares. Segundo punto de encuentro: a las 10:30 h en el parking del restaurante Quinto Real (Eugi, Esteribar).

Notas:

- El recorrido desde Eugi hacia el monte Iramendi, es de unos 6 km de subida por pista forestal, con un desnivel de 460 m, hasta llegar a la cantera de Errotarri. El descenso será por un sendero de bosque hayedo, visitando otras varias canteras y algunos dólmenes. En una de las canteras también veremos una pieza tallada para obtener una estela funeraria posiblemente de época medieval, hasta el momento pieza única localizada in situ en Navarra.

- Necesario calzado adecuado deportivo o de media montaña. Bastón de apoyo recomendable para el descenso.

- La comida será campestre. Es posible además visitar algún otro elemento histórico-etnográfico de interés, por la tarde, como las ruinas de la Real fábrica de armas (S. XVIII), junto al río Arga.

***

Las personas interesadas deben apuntarse antes del día 29 llamando al 649496607, o enviando un mensaje a ahm@altza.net, indicando si tiene coche o no, para poder luego organizarnos. Los desplazamientos lo haremos en coches particulares. Compartiremos los gastos de gasolina.

Antxon Alfaro

Datorren urriaren 9an 50 urte beteko dira Altzako Santa Barbara auzoan kokatutako “Aitonak” Jubilatuen Elkartea martxan jarri zenetik. Gaur egun, elkarte hori “Jose M. Varona” Jubilatuen Elkarte izenez ezagutzen da.

Urteurren horren harira, hainbat jarduera antolatu dira, joan den uztailean hasi eta urriaren 31n amaituko direnak, oroigarrizko bideo baten emanaldiarekin, eta jarraian trikitiaz girotutako queimada batekin.

Nahiz eta inaugurazio ofiziala 1976an egin zen, “Aitonak” elkartearen jatorriak ezagutzeko urte pare bat atzerago jo behar dugu, Altzako Jabeen eta Bizilagunen Elkartea martxan jarri zen unera. Mertxe Fernándezek Altzako Tokiko Bildumari emandako aktetako liburuan jasotzen denez, 1974ko azaroaren 30ean aurkeztu zen ofizialki Zuzendaritza Batzordea, urte bereko ekainaren 4an auzo desberdinen ordezkari gisa hautatutako 24 kidek osatua. Batzorde hartan, Félix Iranzo Expósito zegoen Santa Barbarako ordezkari gisa.

Elkarteari bizitasun handiagoa eman nahian, hainbat batzorde sortzen joan ziren. Horrela, 1975eko martxoaren 27an egindako batzar nagusian, “Jubilatu eta pentsiodunen” batzordea eratu zen, Félix Iranzo buru zela. Batzorde horren helburua, presidenteak berak zioenez, jubilatu eta pentsiodunen arazoa aztertzea zen, eta “agureak” aurkitzen ziren bazterkeria sozial eta ahanzturako egoerei erantzutea. Beste zeregin batzuen artean, batzordeak hurrengo urte eta erdian ahalegin handiko kudeaketa ugari egin zituen, lokal bat bilatzeko eta elkartea martxan jartzeko.

Santa Barbara auzoan lokal bat lortu ondoren -urte askotan haur-eskola gisa erabilitako behe-solairu batean kokatua-, hura prestatzeko eta hornitzeko lanak hasi ziren. Orduan eratu zen Kudeaketa Batzorde bat eta, Félix Iranzok bere Trece años de lucha contra la marginación (1976-1989) liburuan jasotzen duenez, honela osatua zegoen: presidentea, Félix Iranzo; presidenteordea, José Manuel Varona; idazkaria, Juan Varona; diruzaina, José Ayestarán; eta batzordekideak, Braulio Bicandi, Trinidad Pérez, Raquel García, Francisco Bravo, Francisco Castejón, Luis Sáez eta Mauricio Astinza. Bestalde, nabarmentzen du Julián Bidegain, Satur Ariztegi, Abdon Macías eta Eusebio Cirilo “Simón”-ek geroago elkarteari emandako laguntza.

Deigarria da zerrenda horretan Langileen Erakunde Iraultzailearen (O.R.T.) militante eta laguntzaileen presentzia. Garai hartan talde politiko honek lan garrantzitsua egin zuen auzoan, eta Franco hil ondoren Altzan sortzen joan ziren hainbat elkarte eta gizarte-mugimendutan ere parte hartu zuen.

Hainbat zailtasun gainditu ondoren, 1976ko urriaren 9an, udal agintarien presentziarekin, Roberto Mendiguren apaizak egoitza bedeinkatu zuen. Horrela geratu zen inauguratuta “Aitonak” Jubilatuen elkartea.

Félixek bere liburuan gogoratzen duenez, elkarteak bere jarduera hasi zuen inolako diru-funtsik gabe, eta ezinbesteko hornikuntzak (mahaiak, aulkiak, kafe-makina, hozkailua, etab.) sortutako zorrei aurre egin behar izan zien. Pixkanaka-pixkanaka, zozketak antolatzen eta inguruko merkatarien laguntzaren bidez, baita bazkide kopuruaren gorakadaren bidez ere, elkarte berriaren beharrak asetzen joan ziren. Prozesu horretan, hainbat pertsonaren laguntza beharrezkoa izan zen; Félixek bereziki azpimarratzen du kale bereko “Gazte-Leku” elkarteko gazteen laguntza, baita Luis Sáez, Trinidad Pérez eta Mauricio Astinza bazkideena ere.

Hurrengo urteetan, elkarteak hazten jarraitu zuen, eta lokala gero eta txikiagoa geratzen joan zen behar berriei erantzuteko. Udalarekin izandako bileretan, esan omen zieten etorkizunean Tomasene baserria elkartearen egoitza berria bihurtuko zela. Bitartean, behin-behinean Casares baserriaren lehen solairua utziko zieten, kultur etxe gisa berreraikitzen eta egokitzen ari zena.

Hala ere, garaiko prentsak jasotzen zuenez, 1986an, Casares Kultur Etxearen irekiera hurbila zela eta hitzemandako lehen solairua ez uzteko ezezkoa zela ikusita, “Aitonak” Jubilatuen Elkarteko kideak mobilizatu ziren lokal berri hori lortzeko. Mobilizazioak izan arren, espazio berri bat izateko itxaropenak desagertzen joan ziren, eta elkarteak gaur egun arte jarraitu du hasierako Santa Barbarako lokalean.

“Aitonak” Jubilatuen Elkartearen hastapenei buruzko errepaso labur hau amaitzeko, Félix Iranzok idatzitako testu bat erreproduzitzen dugu, Altzako Jabeen eta Bizilagunen Elkartearen buletinean argitaratua, 1976ko irailean, “Aitonak” Jubilatuen Klubaren irekieraren berri emateko.

EL JUBILADO

AHI LO TENEIS ! unas veces solo, otras acompañado de quienes, como para él, la vida está llena de recuerdos y añoranzas, de luchas y de sacrificios, aquellos que hace 40 años eran buenos mozos llenos de ilusiones y esperanzas y que recibieron el impacto brutal del principio de una época interminable de penurias, estrecheces y sufrimientos, sin reconocerles nadie el derecho de quejarse ni de ser escuchados. No pedían nada, sabían que el pedir era inútil, no tenía repuesta ni significado para los que todo lo tenían.

Él lo dio todo porque la dura lucha por la supervivencia se lo exigió. Miradle, va adelante, despacio, el reuma y el desgaste físico le condicionan el andar, con su raída gabardina, su chapela; y sus gafas de gruesos cristales. Encorvado hacia la tierra, que es la única que no engaña. Este es el jubilado, el que sirve de pretexto para que otros proclamen atenciones y buenos propósitos en favor de él y que al final se traducen en eso, en palabras y nada más.

Siquiera sea para proporcionarte un lugar tranquilo y acogedor, donde en compañia de otros como tú, podáis contaros vuestras venturas y desventuras. EL CLUB DE JUBILADOS “AITONAK” te abre sus puertas para proporcionarte sin debérselo a nadie, algo de lo que esta inhumana sociedad te debe: un poco de tranquilidad y descanso de los trabajos y luchas de tu vida. F.I.

Altza XXI Herri Ekimena

1.- Bizitegi-krisia: politika desegoki baten ondorioa.

Donostian, “bizitegi-krisia” deiturikoa ez da berria. Hamarkadak dira Donostiako etxebizitzak ekonomia xumeenentzat izan ez direla. Baina egoerak are okerrera egin du, oso arrazoi zehatzengatik. Hiriak turismoari ematen dion erabilera, etxebizitza babestuak dituen udal zikateria eta utzikeri orokorreko jarduera, azken hamar urteetan Udalak eta Eusko Jaurlaritzak etxebizitza babestuaren sustapen ezak frogatzen duena, dira arrazoiak. Eta orain, iraganean zuen kudeaketa- gaitasun eza ez da birlibirloque-ren artez konponduko. Bestela, ulertu beharko litzateke orain arte bitartekoak jarri ez badituzte borondaterik ez zutelako izan dela, are larriagoa izango litzatekeena. Ez diezagutela su artifizialik saldu, egoera honek errudunak ditu, orain Altzako landa-eremuan milaka etxebizitzen kea saltzen duten berberak.

2.- Izugarria da boterea erabiltzeak hainbat pertsonengan duen eragina.

Insausti alkateak Gipuzkoako, edo Euskal Herriko, edo munduko etxebizitza operaziorik handiena iragartzen du. Hala da Intxausti jauna? Nola zen? Eta lotsarik gabe aritzen da. Eusko Jaurlaritzako Ingurumen Sailak, proiektu zaharkitu honen aurkako taldeekiko inolako hartuemanik ez duena, Auditz Akular ez okupatzea edo urbanizatzea gomendatzen du, bere ingurumen-balioengatik, eremuko nekazaritza-lurzoruen izaera estrategikoagatik, ibarretako landarediaren egoeragatik eta abarrengatik. Egin zuten txostenetik ondoriozta daitekeenez, Ingurumen Saileko eta haren ataletako teknikariek ezin dute onartu lurzoru horiek galtzea.

EAJk eta PSEk Plan Orokorra berrikusteko espedientearen egoera manipulatu eta ezkutatu dute, eta Eusko Jaurlaritzan bertan proiektuaren kontrako txostena alde batera uztea helburu duen lege- aldaketaren konplize dira.

3.- Iruzur orkestratua: biztanleei eta Plan Orokorra berrikusteari.

Adostasun horren ondorioz, hiri hori gobernatzen duten alderdiak Donostiako Plan Orokorra unean- unean aldatzen saiatuko dira, Auditz Akularren okupazioa ahalbidetzeko, hain zuzen ere plana berrikusteko espedientea lau urtez geldirik egon ondoren. Espediente hori nahitaez izapidetu behar da, legezko xedapen baten bidez, 2010eko aurreko dokumentua zaharkituta geratu zelako.

Aldaketa puntualak iruzur egiten die herritarrek udalerriko plangintzaren formulazioan parte hartzeko dituzten eskubideei, eta berrikuspen-prozesuari iruzur egiten dio. Ez dugu guk esaten, hala dio Auzitegi Gorenak bere jurisprudentzian, udalerriaren eremu oso zabal bati eragiten dion aldaketa puntuala planaren berrikuspenaren testuinguruan egitea eskatzen baitu.

Horren ondorioz, eztabaidari ihes egiten zaio okupazio-eredua, garapen-eredua eta hiriaren eredu ekonomikoa. Izan ere, berriro eraikiko al da etxebizitza gehiago Altzan lanposturik gabe? Non daude Auditz-Akularren ondoren 32.000 biztanle izango lituzkeen 22.000 biztanleko hiri zati horretako lanpostuak? Eta ez diezagutela esan jarduera ekonomikoetarako azalera bat egingo dutenik. Badakigu zer egiten duten Altzarekin, ahaztu. Horren froga dugu duela hamarkada batzuk Donostiako Udalaren baimenarekin abandonatutako Txingurriko jarduera ekonomiko edo industrialaren arloa. Agian degradazioa areagotu arte itxarongo dute, okupatu arte, eta, horrela, etxebizitza gehiago egiteko aitzakia bat egongo da, Zardoya eremuan bezala, Herreran.

4.- Azken batean, Udal honen planak ez datoz bat guk nahi dugun hiriarekin, eta aurrean izango gaituzte.

Gaizki pentsatuta, agian berrikuspena gelditzea eragin dute, Auditz-Akularreko lurzoruak erasotzeko justifikazio handiagoa izateko. Izan ere, etxebizitzaren arazoari Auditz Akularren lurzoru birjinak okupatzeko irtenbidea emateko ez zen beharrezkoa hirigintzan eta arkitekturan adituak ziren talderik, ezta politikaririk ere; nahikoa zen potzugile on bat.

Altzako alderdiei dei egiten diegu salbuespen-egoeraren operazio horren aurkako mugimenduarekin bat egiteko, irtenbide arrunt eta onartezin bat lehenesten baitu, balio ekosistemiko handiko lursail berriak okupatuz, lurzoru urbanizatuan zentzuzko eta pixkanakako neurriak hartu beharrean. Plan Orokorraren erronka ez da lurzoru berriak okupatzea, hiri-lurzoruaren ordenantza ausart eta handinahia baizik.

Gure Bidea elkartea

Gure Bidea elkarteak salatzen du Altzako Ermita aldapan oso zikin dagoela Barenys Promoción de Viviendas enpresak duen lursaila (lantegiaren eta etxeen artean dagoen eremu berdea). Zaborrez gainezka dago, arratoiak nonnahi, jabeak ez duelako tokiari segurtasun eta edertasun publikoko baldintzetan eusteko betebeharrik bete.

Lurzorua eta Hirigintzari buruzko ekainaren 30eko 2/2006 Legeko 203 artikuluaren arabera, Udalaren eginbeharra da baldintza horiek epe jakin batean betetzeko egin behar diren lanak egiteko agintzea. Askotan eskatu izan diogu Udalari eskatzeko jabeari bere lursaila zaindu dezan eta garbi mantendu dezan, kontserbazio egoera egokian, osasun publiko egokiari dagokion moduan.

Hirigintza sailari bidalitako idatziaren bidez, Udalari eskatu diogu eremu hori garbitzeko.

Era berean, jakin nahi dugu zer urrats egin dituen Udalak Barenysek eremua garbi izateko betebeharrari kasu egin diezaion, Hirigintza legearen 203. artikuluak agindutakoaren haritik, zigorrik jarri dion, egikaritze subsidiarioa gauzatu duen, edo aipatutako lursaila desjabetzeko erabakia hartuko duen.

Eskaera eta galdera horiek erregistro bidez helarazi dizkiogu Udalari.

]]> https://estibaus.info/?feed=rss2&p=21250