Euskal Giroa Elkartea

San Joan suak, beste behin ere, Herrerako jaien ohiko amaiera izan da. Ekitaldi asko antolatu dira, eta aldi berean, ohiko deialdiak faltan bota dira, hala nola bola eta toka, aurten, lehen aldiz, ezin izan baitira antolatu. Gizartearen bilakaera baten aurrean gaude, eta jaietan ere nabaritzen da, bilakaera horren parte natural gisa. Auzoetako jaiak termometro bat dira gertatzen ari den aldaketa egiaztatzeko. Tradizioak eguneratuz sustatzeko borondate handia dago, aurrekoak osatuko dituzten jarduerak eskaintzeko eta adiskidetasun eta bizikidetza hori lortzeko, hain beharrezkoak baitira eratzen ari garen gizarte honetan.

Artisautza Azokak, Boilur Azokarekin batera, bertaratutako jende ugari bildu zuen giro ezin hobean. Beroak pixka bat oztopatu nahi izan zuen, baina ez zuen lortu. Boilur ukitu bat zuen arrautza frijitua elkargune bihurtu zen, pintxo on bat eta giro ezagun eta aitortua uztartuz.

Atal berezia merezi dute Herrerako Parrokian (Gaiztarro) egindako bi kontzertuek. Trebera Taldeak, Pasaiako portuaren inguruko bizilagunek osatua, hunkitu, oroitarazi eta abesti herrikoiak, habanerak eta opera (Hoffmannen ipuinak) ezagutzera eman zizkigun, anekdotak eta aitortzak tartekatuz, eszenatokian mugimendu zaindu batekin. Topaketa oso polita izan zen eta bertaratutako guztiok gozatu genuen.

Donostiako Orkestra Barrokoarekin larunbatean izandako hitzordua ere ez zen atzean geratu. Guztiz desberdina baina era berean ederra den musika, Vivaldi eta Haendelen indarrean murgildu gintuena, lehen aldiz entzungo bagenu bezala.

Egia esan, hain musika anitza entzutea entregatutako entzuleen aurrean, gure ingurunean bertan, ongizate berezia partekatu genuen gure artean. Ez dakigu magia hori nondik datorren, baina bi kontzertuetara bertaratu ginenok sentitu genuen, eta hori adieraztea zaila da: sentitu egiten da, besterik gabe.

Ezin ditugu jarduera guztiak banan-banan aipatu, baina beste urte batez esan dezakegu auzoetako jai guztietan, kirolaren, kulturaren eta aisialdiaren bidez, lortu nahi diren helburuak bete direla, auzotarrek auzotarrentzat antolatutako jaietan. Lerro hauen bidez, eskerrak eman nahi dizkiegu jai batzordeari, laguntzaile guztiei, inguruko ikastetxeei, iragarle guztiei, taberna eta dendei, ekitaldietara joaten direnei eta eragozpenak eta zaratak jasaten dituztenei. Denok gara beharrezkoak topaketa hauek egiten jarraitzeko.

Eta, dagoeneko Altza Gainako jaietan murgilduta… gozatzera!

Alderdi administratiboaz haratago, araudiak garai hartako jai-egutegira hurbiltzen gaitu, gerra zibila amaitu eta bi urtera, eta anexioaren hurrengo urtean. Corpuseko prozesioak, auzoko jaiak Buenavistan, Herreran, Mirakruzen, Intxaurrondon eta Martutenen, auzotarrek eskatutako alboradak…  Arreta eman digu zerrendan San Martzial festa ez aipatzea.

REGLAMENTO POR EL CUAL HA DE REGIRSE LA BANDA DE CHISTULARIS DEL BARRIO DE ALZA-BUENAVISTA EN SAN SEBASTIAN.

Artículo 1º= El Tamboril tiene por objeto amenizar las fiestas ejecutando principalmente las tardes da los domingos y días festivos en la plaza del barrio.

Artº 2º= Si el Sr. Alcalde o la Comisión de Fomento entendiera necesario establecer más servicios en ocasiones de regocijo popular o de acontecimientos solemnes imprevistos, deberán también amenizar en la forma que se les determine.

Artº 3º= El servicio ordinario consistirá en la ejecución de doce piezas bailables comenzando en las diversas estaciones del año dos horas antes del anochecer o Toque del Ángelus. Para abrir plaza y con el fin de dar algún carácter a la fiesta, procurarán ejecutar al comienzo bien sea un Minueto, Contrapás o Zortziko, siguiendo con los bailables (Orripeko o Fandango), Arin-Arin etc. y aun entre tandas será conveniente ejecutar piezas que ofrezcan alguna variedad de carácter terminando la romería con una Biribilketa o Pasacalle.

Artº 4º= Además de los servicios de Domingos y días festivos, amenizará las procesiones del Corpus Christi y Octava de la misma fiesta, así como la de la tarde del Primer Domingo de cada mes y cuarto domingo, la de Misa Mayor de los Terceros domingos, acompañando en estas a las Autoridades del Barrio en su asistencia a Misa y ejecutando a la terminación de esta un Zortziko y dos piezas mas. En Buenavista amenizará el 13 de Junio y dos o tres días más. En Herrera el 21 de Junio y dos o tres días más. En Miracruz el 15 de Agosto y dos o tres días más. En Inchaurrondo el 14 de Septiembre y dos o tres días más. En Martutene el 24 de Septiembre y uno o dos días más.

Artº 5º =La Banda de Chistularis estará compuesta de Un Silbo 12 que será el encargado de preparar y determinar el repertorio a ejecutar y Un Redoblante o Atabalero,

Artº 6º Siempre que toquen en publico deberán hacerlo los dos juntos y solamente en casos de ausencia, enfermedad o expresa autorización del Sr. Alcalde o de la Comisión de Fomento podrá excusarse de tocar cualquiera de los dos poniéndose en este caso un sustituto útil en su lugar.

Artº 7º= Las gratificaciones que disfrutaran estos serán:

= Silbo 1º = OCHOCIENTAS PESETAS ANUALES. Redoblante o Atabalero y Pregonero = SEISCIENTAS PESETAS ANUALES=. El cobro de estos haberes se hará por trimestres vencidos.

Artº 8º= En el repertorio se procurará dar preferencia a las melodías antiguas por ser las más características y a fin de que no se releguen al olvido.

Artº 9º= Las Alboradas a los particulares del barrio que así lo deseen, seguirán dándose conforme a la costumbre tradicional y los ingresos obtenidos tanto en este caso como en cualquier otro servicio particular se repartirán:=SESENTA POR CIENTO AL SILBO 1º Y =CUARENTA POR CIENTO AL ATABALERO=

Artº 10º= Dejarán de tocar en la plaza desde el Domingo de Pasión hasta el Primer día de Pascua de Resurrección así como el 1º de Noviembre fiesta de Todos los Santos.

Artº 11º=Los Tamborileros podrán recurrir al Excmo. Ayuntamiento a exponer sus quejas o proponer cualquiera reforma del presente reglamento.

Artº 12º=Cualquier acuerdo que el Excmo. Ayuntamiento adopte sobre el particular, deberá consignarse como adición al presente reglamento, quedando a cargo del mismo la interpretación que deba darse.

San Sebastián. APROBADO SEGÚN EL PLENO DE 15 DE DICIEMBRE 1941. El Secretario.

Erreferentzia: “REGLAMENTOS POR LOS CUALES HAN DE REGIRSE LAS BANDAS DE CHISTULARIS DE LOS BARRIOS DE ALZA BUENAVISTA, LOYOLA, ANTIGUO E IGUELDO (1941)”. Donostiako Udal Artxiboa, H-03760-09

Txistulariak eta dantzariak Intxaurrondoko jaietan, 1940. hamarkadan (Arg.: Josean San Román)

Luismari Ralla, Antxon Alfaro

1970eko hamarkadan, Altzan, Euskal Herriko beste hainbat herritan bezala, Gau eskolak sortzen hasi ziren; egunez lan egiten edo ikasten zuten helduei euskara irakasteko gaueko eskolak ziren. Ekimen herrikoi eta autogestionatuak ziren, euskara- ren berreskurapenarekin eta defentsarekin konprometitutako boluntario eta militanteek bultzatuak. Klaseak ematen zituztenek modu guztiz altruistan egiten zuten, inolako ordainsari ekonomikorik jaso gabe, kultura- eta hizkuntza-konpromisoaren eraginez soilik. Klaseak parrokiek edo ikastetxeek utzitako lokaletan ematen ziren.

Urteak igaro ahala mugimendua hazten joan zen eta, hurrengo hamarkadaren hasieran, Altzan egun osoan zehar klaseak eskainiko zituen euskaltegi bat sortzeko ideia forma hartzen hasi zen.

Lokal egoki baten bilatzeak Herrerako Guardia Zibilaren kuartel zaharrera eraman zituen, Iziartxo etxea izenez ezagutzen zenera, garai hartan salgai baitzegoen. Eraikina frankismoak desjabetu zuen bertan kuartela ezartzeko, eta kuartela han egon zen 1980ko hamarkadaren hasierara arte, Intxaurrondon eraikitako kuartel berrira lekualdatu zuten arte.

Oso ondo kokatutako eraikina zen eta komunikazio onak zituen. Azkenean, sotoa -lehen ziegak zeuden lekua- eta beheko solairua erostea erabaki zuten. Erabaki hark konpromiso pertsonal eta kolektibo handia ekarri zuen, inplikatutako pertsonek erantzukizun ekonomiko eta legalak hartu baitzituzten ia baliabiderik gabe, helburu bakar batekin: Altzan euskarari berezko espazio bat ematea. Modu partikularrean egindako keinu hark, zekarren guztiarekin, asko esaten du proiektua sostengatu zuen militantzia motaz.

Luis Mari Rallak Altzako Tokiko Bildumari utzitako salerosketa eskrituraren arabera, erosketa 1984ko urtarrilaren 26an formalizatu zen. Altzako Gau eskolen ordezkari gisa Luis Mari Ralla Arrutik sinatu zuen eta Donostiako AEKren aldetik Alfonso Mugica Echeverriak, “Ricardo Arregi” euskaltegiko arduradunak. Erosketa modu partikularrean egin behar izan zuten, ez Gau eskolek ezta AEKk ere ez baitzuten oraindik nortasun juridikorik.

Saltzaileak Joaquina Urdagarin Berroa eta Ascensio, Vicente eta María Mercedes Echeveste Urdangarin anai-arrebak izan ziren. Azken honen senarra, José María Yarza, Altzako Herri Ametsa ikastolaren sortzaileetako bat izan zen.

Lokalak 1.400.000 pezeta balio izan zuen. Diruaren zati bat AEKk jarri zuen eta gainerakoa Korrikaren lehen hiru edizioetan Altzan bildutako diruari esker lortu zen. Erosketaren ondoren, eta berriz ere auzolanean, Altzako euskaltzaleen parte hartze handiari esker, instalazioak egokitu eta gelak prestatu zituzten. Lan kolektibo hark berriz ere erakusten du euskararen berreskurapen soziala posible egin zuen ahalegin militante handia. Jende askok bere denbora, lana eta baliabide propioak jarri zituen trukean ezer espero gabe, hizkuntzak bizirauteko eta hazteko espazio biziak behar zituela sinetsita.

Euskaltegi berriari “Azpil” izena jarri zioten, Joan Mari Irigoienen lehen eleberrian, Oilarraren promesa, agertzen zen alegiazko herriari erreferentzia eginez. Idazleak berak azaldu zuenez, herri hark bere benetako herriak, Altzak, jasandako hondamendia sinbolizatzen zuen.

1990eko maiatzaren 4an formalizatu zen azkenik lokalaren erosketa AEKren izenean; ordurako erakundeak nortasun juridikoa baitzuen. Horrela, sei urtez luzatu zen behin-behineko egoera erregularizatu zen, nahiz eta horren ondorioak oraindik beste urte batzuetan luzatuko ziren. Ordurako euskaltegia nabarmen hazi zen: bederatzi irakasle zituen eta egun osoan zehar eskaintzen zituen klaseak.

Egileek azaltzen dutenez, historia sozialaren ikuspegitik idatzitako liburu kolektiboa da. Bertan bildutako ikerketek Euskal Herriko lan-mundua ikuspegi eta esparru desberdinetatik aztertzen dute, eta eguneroko bizitza, soziabilitatea, boterea eta ekintza kolektibo ezberdinak lantzen dituzte. Lantegiak, meategiak, herri-lanak, fabrikak eta langile-auzoak agertzen dira, toki ezberdinetako lan-esperientziak, antolaketa-moduak eta protesta-kulturak azaltzeko. Askotariko eskala eta kronologien bidez, liburuak prozesu erabakigarriak zeharkatzen ditu, hala nola industrializazioa, hirigintza kaotikoa, migrazioa eta industria-krisiak. Lan honen emaitza nagusia, lan mundua Euskal Herri garaikidearen eraldaketa sozialen erdigunean kokatzen duen ikerketa-multzo bat izan da.

Liburu aurkezpenean liburuaren hiru egilekide izango ditugu gurekin:

RAFAEL RUZAFA, Historia Garaikidean ikertzaile eta doktore iraunkorra Euskal Herriko Unibertsitatean. Bere ikerketa-ildoak gaur egungo lan-munduaren ingurukoak dira.

JOSÉ ANTONIO PÉREZ, Euskal Herriko Unibertsitateko Letren fakultateko Historia Garaikideko irakasle agregatua eta Valentín de Foronda Gizarte Historiaren Institutuko zuzendaria. Frankismoaren garaiko langile mugimenduaren historian aditua da.

JON ALDABALDETREKU, Euskal Herriko Unibertsitateko irakaslea eta Historia Garaikidean doktorea da. Bere ikerketa ildoak hiri eta gizarte historian oinarritzen dira, bereziki frankismo garaiko langile periferien eboluzioan. Tesia Donostialdeko 1940 eta 1986 arteko industrializazio prozesuan oinarrituta dago.

Azken egile horren artikulua, hain zuzen, “Vivir entre fábricas. Vida obrera y protestas en el corazón industrial de San Sebastián durante el tardofranquismo” izenburukoa, lotura zuzena du Altzako langile eta industria historiarekin, eta, horregatik, aurkezpenean parte hartzera animatzen zaituztegu.

Jarduera hau, Ula Iruretagoiena irakaslearen zuzendaritzapean, Marc Badalekin eta Kanpoko Bulegoarekin lankidetzan, arkitektoei zuzendutako “Ingurune naturalarekin lanean” graduondoko ikastaroaren parte da. Baserriaren eguneroko jarduerari eta baserriaren inguruko hiri-errealitatera egokitzeari buruzko pentsamendua sortzea da helburua.
Ustiategiaren jabeak baserriaren jardueraren bilakaera eta ezaugarriak azaldu zizkigun xehetasun guztiekin, 70eko hamarkadan bere jardueraren nagusi izan aurretik eta ondoren. Ia bi orduz, negutegiak erakutsi zizkigun, eta nola lan egiten zuten haietan. Hainbat elementu azaldu zituen, hala nola urteko landaketa kopurua, ongarri mota, bilketa, produktuaren merkaturatzea eta eguneroko zainketak. Altzako Historia Mintegiko kideok paisaiaren aldaketa azaldu genuen, baserriz osatutako herri sakabanatu bat izatetetik hiriko auzo periferiko bat bilakatu arte ezagututako aldakuntza handia. Jarduera amaitzeko, Larratxoko parkea bisitatu zuten.

Herripe Auzo Elkartea

Donostiako Udal Gobernuaren begirunea eta arreta eskatzen ditugu herreratarrok pairatzen ari garen arazoei eta ditugun gabeziei irtenbidea emateko lehenbailehen, duintasunez bizitzea merezi dugulako.

1. Lantegi asko itxi dira, baina orubeak baliatu ordez berrindustrializatzeko eta auzoa berroneratzeko, etxebizitzak eraikitzea besterik ez du proposatu Udalak. 
   
2. Ekipamenduak falta ditugu sozioasistentzialak, osasunekoak eta kulturakoak, baita horrelako zerbitzuak ere, eta inguruetakoak urrutiegi daude.
3. Oso urriak dira eremu berdeak; porlanezko eta zoladurazko paisaia da nagusi.
4. Irisgarritasun arazo handiak ditugu: trenbidepeko pasabidea, etxarte ugaritako eskailerak (bizilagun asko isolatuta geratzen ari dira), maldak…
5. Udalaren administrazio banaketa ez dator bat auzoaren identitatearekin.

Horiei gehitu behar zaizkie auzotarron bizitza okertu duten beste hainbat arazo:

6. Jolastokieta AL05 gehiegikeria urbanistikoa. Udalak 456 etxebizitza eraiki nahi ditu.

• Dagoeneko asea dagoen eremua izanik, kopuru neurrigabea da.
• Udal Gobernuak lantegien jabeekin adostu zuen etxebizitza kopurua bikoiztea.
• Eragin kaltegarriak: eraikin garaiegiak, trafikoa ugaritu, inguruarekiko lotura ezegokia, Oxigraf eraikinak ez du kultur erabilera izango…
• Egitasmoko eremu berdeak auzoari ostu eta Erregenean (7 km-ra) ezarri nahi ditu.
• Egitasmoari zuzenketak aurkeztu arren, Udalak oraindik ez du auzotarrokin hitz egiteko asmorik adierazi; are, Alkateak esan du bere horretan egingo dela.

7. Lantegi hutsak “bizileku” negargarri. Duela bi urtetik hamarnaka pertsona etxegabe bizi dira horietan, kale gorria saihestu eta toki hoberik topatu ezinean.

• Onargarriak ez diren baldintzetan “bizi” dira, argirik eta urik gabe, arratoien eta zaborren artean (bildu zuten, baina bilketako udal kamioia ez zen agertu).
• Ezinegona eta sumindura handiak dira auzotarron artean, arazo ugari sortu baitira, eta segurtasun gabezia nabari baita. Bizikidetza berreskuratu nahi dugu.
• Udal Gobernuak du egoera makur eta bidegabe honen ardura utzi egin baitie lantegien jabeei eremua eta egoera hondatzen. Ez ote du egin etsipena zabaltzeko auzotarron artean, eta egitasmoa bere horretan onar dezagun?

8. Oxigraf lantegiko uralitazko (amiantoa) teilatua hondatzen ari da, baina Udalak ez ditu jabeak behartzen hori kendu eta garbitzera.

9. Tren geltoki berrituko igogailu berriak hondatuta jarraitzen du 16 hilabete eta gero, Udaleko eta trenbideetako arduradunen utzikeria nabarmena medio.

10. Herrerako begiratokiko komun publiko berria ere matxuratuta dago aspalditik, baina ez dirudi udal
arduradunei axola dienik.

Horiek guztiek erakusten dute Donostiako Udal Gobernuaren utzikeria nabarmena eta begirune eza Herrerarekiko eta bere auzokideekiko. Urteotan, Herripe auzo elkarteak sarritan jakinarazi izan dizkio arazo eta gabezia horiek, baita proposamenak egin ere etengabe, irtenbideak topatzeko. Udalak, ordea,
auzotarron hitza gutxietsi egin izan du gehiegitan.

Argi diogu, Donostiako Udalari dagokio, Udal Gobernua buru, pairatzen ari garen bazterkeriazko egoera honi irtenbideak proposatzea, lehenbailehen, eta auzokideekin aztertzea, inposiziorik gabe.
Begirunea eskatzen dugu, ez da inolako apetarik.

HERRERAREN DUINTASUNAREN ALDE!

UDALA ERANTZULE

Iñigo Landa, Juan Carlos Echeveste

XV. mendearen amaieratik aurrera, Altzan sagardo negozioak zuen errentagarritasunak sagastietan eta dolarea zuten baserrietan inbertitzea sustatu zuen. Etxe-kopurua biderkatu egin zen, XV. mendeko 25etik XVI. mendearen amaierako 64ra iritsi zelarik [1]. Horrela, Altzako paisaia bizitokia eta dolarea zituzten baserriez jantzi zen,sagastiekin eta ereiteko lurrekin, gaztainondoekin, eta mendi, larre eta arboladiekin osatuak, azken hauek abereentzako eta egurra bezalako oinarrizko lehengaia lortzeko erabiltzen zirenak.

Etxe eta baserri multzo handi horretan, ordea, mailaketa sozial argi bat nabarmendu behar da, denboran zehar are gehiago markatuko dena. Alde batetik, jauna eta familia bizi ziren etxe pribilegiatuen talde txiki bat zegoen, Altzako auzokide gisa udaletxeko eta parrokiako karguak berenganatzeko eskubidea zutenak; bestetik, maizter batek eta bere familiak bizi eta lan egiten zuten gainerako baserri guztiak, inbertitzaile edo errentadunak zituztela jabeak, -horietako asko merkatariak-, gehienetan inguruko hiribildutako auzokideak, baina jabe horien artean erakunde erlijiosoak ere aurkituko ditugu, Donostiako Santa Katalina edo San Bartolome komentuak, adibidez.

Altzako baserri gehienak funtsean sagardo-ekoizpen unitateak ziren. Etxebizitza eta dolarea harrizkozko horma lodiz eta egurrezko egitura batez eraikita zeuden. Barnealdean, azalera eta altuera aldetik nahiko espazio handia gordetzen zen dolarea hartzeko: egurrezko prentsak, sagarra birrintzeko ardatz bertikaleko torloju-mekanismo baten bidez eragindakoak; horren habe nagusia, aldi berean, baserriko estalkiari eusten zion egituraren parte zen.

Lau Haizeta inguruan, -Donostia eta Oiartzun lotzen zituen galtzada eta Sarruetako ibai portutik Pasaiako portura zihoan bidea zeuden bidegurutze garrantzitsua-, XIV. mendeko Mercader oinetxea eta XVI. mendeko Pelegriñene, Kataliñene, Illarregi eta Marrus baserriak esaten ari garen guztiaren adibide garbia dira.

1527an, Pelegrin de Arpide, Donostiako burgesiaren kide esanguratsua, Oyancho izeneko lursaila erosi zion Juanes de Mercaderri, Mercader etxeko jaunari, sagasti bat ustiatzeko eta geroago bertan baserri bat eraikitzeko, Pelegriñene, 1539an dokumentatua [2]. Urte hartan, Pelegriñeneren mendebaldeko muga-lerroaren ondoan zeuden «tierras censales del convento de Santa Catalina», Katalinarena, Kataliñene eraikiko diren lursailak. Kataliñeneren jarraian, «Sebastian de Babaça, llamado Marros», hain zuzen Marrus izengoitiagatik ezagutua izango den baserria altxatuko duenak. Eta bidearen beste aldean, «los mançanales de Juan Peres de Yllarradi»; kasu honetan deitura izango da Illarregi baserriari izena emango diona.

Altzan XVI. mendeko ezaugarri egiturazko elementuak gordetzen dituzten hainbat baserri ditugu, esaterako Tomasene, Aranzuriene eta Gartziategi, azken honek gaur egun ere sagardogintzari lotuta jarraitzen du eta 1509tik dakizkigu beraren eta sagarrondoen berriak, baita bere portuarena ere: «…la caseria llamada Garçiategui que es en termino e juridiçion de la dicha villa con sus mançanales e tierras e castañales e pertenençias e con su puerto e…» [3].

Mercader baserriaren planoa, 1650

Urteen poderioz, baserriaren bizitegi-erabilerak gero eta protagonismo handiagoa hartuko du ekoizpen hutsekoaren gainetik, nahiz eta sagardo-ekoizpenaren egiturak etxearen eremu nagusia betetzen jarraituko duen. Hori ikus dezakegu, urrunago joan gabe, aipatutako Mercader etxe jauregian, 1650eko dokumentu batean, etxearen egurrezko egitura berreraikitzeko kontratua jasotzen dena. Dokumentua interesgarria da sagardotegiaren eraikuntza-ezaugarriak inguruko sagardotegietara eraman daitezkeelako: «con todos los postes y requisitos que para su fortaleça i bondad conuienen i se acostumbran en el dicho lugar de Alça i villa de San Seuastian» [4].

Dokumentuek erakusten digutenez, zorrek Mercaderren jaunak Pelegriñene eraikiko zen lursaila saltzera behartu zuten; baina ez zen nahikoa izango eta, 1539an, etxea bere jabetza guztiekin Domingo de Çubieta Errenteriako bizilagunari saltzera behartuta ikusiko du bere burua, Mercader deituraren eta etxearen izenaren arteko lotura betiko hautsiz.

1650ean, Leon de Zurcok, Errenteriako bizilagun eta garai hartan Mercaderren jabeak, etxea berreraiki eta San Juan de Aldako arotz-maisua kontratatuko du etxearen egurrezko hezurdura altxatzeko, teilatua, sagardotegiak eta ate eta leihoen euskarriekin. Kontratuaren arabera, etxeak «a de tener el tejado en forma de torre con quatro vertientes», Mercader etxe jauregiari dagokion oinetxe kategoriari omenaldi eginez.

Kontratuaren testua eraikinaren bi solairuen plano batekin dator, eta horri esker dimentsio gutxi gorabeherako kalkuluak egin ditzakegu. Fatxada nagusiak hegoaldeko orientazioa du eta beheko solairura sartzeko ate bat, dolareari eta prentsari destinatutako eremuaren ondoan, etxearen hego-ekialdeko izkinan, denbora-baldintza txarretatik babestuena. Dolareak 20 ukondo luze x 9 zabal ditu (11,20 m x 5,04 m, gutxi gorabehera 56 m²), gainazal osoaren 1/5 parte, 280 m².

Dolarearen aurkako izkinan, ipar-mendebaldean, beheko solairuak beste bi ate ditu; haien ondoan bi gela daude, 15 m² bakoitza, eta beheko solairuaren gainerakoa libre geratzen da.

Beheko solairuaren erdialdean, dolarearen ondoan, goiko solairura igotzen den eskailera bat dago «para el seruicio de los lagares como del quarto prinçipal que la dicha cassa a de tener». Planoan sagardotegiaren hutsune handia, habe nagusia eta beheko solairuko antzeko bi gela ikusten dira. Iparraldeko fatxada osoan zehar «quarto principal», bizitegiari eskainitako 170 m², lau gelatara sartzen den erdiko areto handi batekin, bi alde bakoitzean.

Ikus daitekeenez, XVII. mendeko baserri-eredua eboluzionatu egin da. Sagardotegiari eta bere gelei destinatutako espazioak eraikinaren eremu zentral bat betetzen jarraitzen dute -bere azalera bizitegiari esleituaren hiru aldiz handiagoa da-, baina aldi berean bizitegi-espazioa zainduago dago eta kanpoko fatxada nobletzen da. Casares, Moneda edo Ubegi bezalako baserrietan ikusten dugu hori. Azken horren dolarearen XVI. mendeko ardatz handia Gordailuan gordetzen da [5].

***

Erreferentziak:

[1] LANDA IJURKO, Iñigo: «“Altzako etxeak eta baserriak dokumentuetan” eguneratuz», in Estibaus (2026).

[2] Hasiera batean Madrigal deitu zioten, Mateoren errota elikatzen zuen inguruko iturriaren izena hartuta, baina laster «Pelegrinen baserria» izenaz ezagutzen hasi zen, Pelegriñene. LANDA IJURKO, Iñigo: «Pelegriñene: Pelegrínaren baserria», in Altza Hautsa Kenduz VI (2001), or. 145-162.

[3] 1509-02-07. Simona Gomez andreak egindako dohaintza, Juan Sánchez de Elduayen batzergilearen alarguna, Donostiako hiribilduko etxeak eta gainerako ondasunak Simona de Gómez Elduayen andereari, bere alaba legitimoari, Martin Sanchez Araizen emazteari. Peñafloridako Kondeen artxiboa. / F. Borja de Aguinagalde, Gabriela Vives. - Euskal Herriko Adiskideen Errege Elkartea. Donostia, 1987.

[4] AHM: «Mercader oinetxea 1650. urtean», en Estibaus (2017).

[5] TELLABIDE, Josu: «Ubegi baserriko XVI. mendeko dolare ardatza», en Estibaus (2018).

Argazkia: Kataliñene, Pelegriñene, Audariz eta Martitegi baserriak. 1960 aldera. Argazkilaria: Francisco Armendáriz. Altzako Tokiko Bilduma; iturria: Dolores Armendáriz; signatura: L10677.

Planoa: Altzako Tokiko Bilduma; iturria: Gipuzkoako Protokoloen Artxibo Historikoa; signatura: L16865.

Iñigo Landa Ijurko

Duela hamahiru urte, “Altzako etxeak eta baserriak dokumentuetan” izenburuko artikulua argitaratu genuen Altza, Hautsa Kenduz aldizkarian. Bertan, etxe eta baserrien zerrenda egiteaz gain, bakoitzaren lehen aipamen dokumentala eta izenaren aldaerak jaso genituen, besteak beste [1]. Urte batzuk igaro dira, eta tarte horretan dokumentu berriak eskuratu ditugu; beraz, lehen aipamenari dagokionez, zerrenda hura eguneratu beharra daukagu.

Horrela, 1900. urtera arte dokumentatutako etxe eta baserriak 191 dira guztira. Horietako asko desagertu dira: 104, hain zuzen. Gainerako 87en artean -zerrendan beltzez nabarmendu ditugu-, batzuk oraindik baserriak dira; beste batzuen orubeetan etxe edo landetxe berri bat eraiki dute izena gordez; eta beste batzuetan hondakinak baino ez dira geratzen, edo nolabaiteko arrastoa material bat utzi dute, hala nola armarri bat. Zerrendako hamalau baserrien kokapen zehatza ez dugu ezagutzen, eta kurtsibaz nabarmendu ditugu. Mapan ikus daiteke etxe eta baserrien kokapena, baita interneten ere, helbide honetan.

Etxe eta baserri zaharrenen kasuan, sarritan lehen aipamenaren aurretik jabearen abizen, izen edo izengoitiarekin topo egin dugu; beste batzuetan, lur, zelai edo mendi baten izenarekin. Interesgarria iruditu zaigu horiek ere jasotzea, eta baserriaren aipamen zuzena ez den kasu guztietan urtea kortxeteen artean adierazi dugu.

1. Aberneta - 1528
2. Aduriz - [abizena 1390] 1465
3. Aginaga - 1719
4. Ayenas - 1596
5. Aiete - 1465
6. Aingelu - 1635
7. Aingeluberri - 1861
8. Aingelugoia - 1737
9. Akular - 1626
10. Akulartxiki - 1764
11. Alamoria - [lurra 1523] 1575
12. Alapunta - 1635
13. Algarbe - 1554
14. Altunaberri - 1861
15. Altunaene - 1805
16. Amoreder -  1516
17. Anisaene - 1764
18. Antondegi - 1588
19. Antxo - 1764
20. Aranzuriene - 1631
21. Argel - 1764
22. Argeletxeberri - 1805
23. Argeltxiki - 1861
24. Arnaobidao - [abizena 1442] 1465
25. Arraskene - 1782
26. Arriaga - 1465
27. Arriagatxipi - 1620
28. Arrieta - 1761
29. Arroas - 1703
30. Arteaga - 1703
31. Artolategi - 1635
32. Artxipi - 1626
33. Arzak - 1465
34. Audariz - 1635
35. Balerdiene - 1703
36. Barberotegi - 1861
37. Barona - 1703
38. Bentabea - 1703
39. Bentaberri - 1764
40. Bentagoia - 1764
41. Berakullenea - 1719
42. Berra - [abizena 1390] 1465
43. Bolagillene - 1703
44. Bonatzategi - [lurrak 1571] 1620
45. Borda-Arzak - 1575
46. Buenavista - 1894
47. Buskando - 1566
48. Casa de Carniceria - 1764
49. Casa Vicarial - 1719
50. Casa Vicarial de Uba - 1862
51. Casanao - [abizena 1390] 1465
52. Casares - [abizena 1390] 1465
53. Casares, Casería Nueva de - 1805
54. Caseta - 1894
55. Concejo (udaletxea) - 1764
56. Darieta - 1465
57. Ebaristoenea - 1894
58. Eguzkitza - 1620
59. Elenategi - 1861
60. Erretiro - 1703
61. Errotazar - 1467
62. Eskalantegi - 1703
63. Espartxo - 1719
64. Estibaos - [zelaia 1390] 1465
65. Estibaostxiki - 1861
66. Etxeberri - 1620
67. Etxeberri-Kosta - 1764
68. Etxeluze - 1703
69. Etxetxiki - 1805
70. Fabrica de Cal Hidraulica - 1862
71. Fabrika - 1512
72. Galantene - 1703
73. Garbera - [abizena 1390] 1465
74. Garberabea - 1531
75. Garberaberri - 1894
76. Garro - [abizena 1501] 1566
77. Garrostegi - 1635
78. Gartziategi - 1509
79. Gazteluene - 1719
80. Gomistegi - 1535
81. Guardaplata - [mendia 1456] 1535
82. Gurutzeta (Mendiola) - 1860
83. Gurutzetabea - 1894
84. Herreria - 1597
85. Ibarburu - 1736
86. Illarregi - [abizena 1539] 1620
87. Intxaurrondo - 1597
88. Intxaurrondotxiki - 1862
89. Iparragirre - 1620
90. Irasmoenebea - 1703
91. Irasmoenegoia (Irasuene) - 1703
92. Isabeletxe - 1860
93. Ituraindegi - 1635
94. Juanaenea - [abizena 1554] 1620
95. Juanatxoene - 1594
96. Juandaberri - 1894
97. Julimasene - 1512
98. Kaskarra - 1894
99. Kastillun - [lurrak 1537] 1561
100. Kataliñene - [lurrak 1527] 1626
101. Katalintxoene - 1635
102. Laguras (Labeas) - [abizena 1379] 1490
103. Landerro - 1620
104. Larditxiki - 1860
105. Larratxao - 1531
106. Larreandi 1845
107. Larrerdi - [abizena 1442] 1561
108. Larrotxene - 1631
109. Laskiñene - 1703
110. Lasunene - 1586
111. Lizardi - [abizena 1360] 1465
112. Lizarrategi - 1588
113. Londres - 1861
114. Lorete - 1860
115. Marijuandegi - 1579
116. Marrus - [izengoitia 1531] 1584
117. Martillun - [abizena 1553] 1620
118. Martitegi - 1545
119. Mateo - 1703
120. Mateoerrota - 1519
121. Mercader - [abizena 1390] 1465
122. Migeltegi - 1635
123. Mirabarkera - 1703
124. Miraflores - 1719
125. Mirakruz - 1719
126. Mirakruzborda - 1764
127. Miramar - 1764
128. Miranda - 1539
129. Mirandabea - 1635
130. Mirandaburu - 1635
131. Mirasun - [abizena 1423] 1465
132. Miravalles - 1465
133. Molinao - 1448
134. Moneda - [lurrak 1535] 1635
135. Mutiozabalenea - 1761
136. Obrador - 1861
137. Oleta - 1894
138. Olozaga - 1635
139. Otxoki - 1719
140. Papin - 1635
141. Parada [abizena 1261] 1465
142. Paradaborda - 1764
143. Paradagoia  [barrutia 1497] 1719
144. Paris - 1862
145. Paskualdegi - 1860
146. Pedrenea - 1894
147. Pelegriñene - 1527
148. Pelizar - 166
149. Peruene - 1694
150. Pirotegi - 1635
151. Plazentzia - 1635
152. Portuandegi - 1719
153. Sagastieder - 1761
154. San Markoko kantina - 1894
155. Sanbarregi - 1782
156. Santa Barbara - 1764
157. Santandertegi - 1596
158. Sarategi - 1596
159. Sarroeta - [abizena 1302] 1556
160. Sasoategi - 1620
161. Sasotegiberri - 1894
162. Sasotegi-Herrera - 1894
163. Sasotegitxiki - 1894
164. Serorategi - 1719
165. Sius - [abizena 1360] 1597
166. Siustegi - 1626
167. Soraburu - 1764
168. Soston - 1635
169. Tapia - 1635
170. Telleria - 1764
171. Tito - 1862
172. Tolazar - 1764
173. Tomasene - 1566
174. Torrua - 1586
175. Torruazar - 1764
176. Txabaloene - 1719
177. Txanparrene - 1535
178. Txapiñene - 1620
179. Txipres - 1425
180. Txoko - 1703
181. Txurdiñene - 1703
182. Uba - [abizena 1292] 1362
183. Ubabea - 1764
184. Ubagoia - 1719
185. Ubegi - 1635
186. Zalduakoerrota - 1577
187. Zapiain - 1493
188. Zillargillene - 1703
189. Zornoza - 1635
190. Zubigain - 1764
191. Zubikalea - 1635

[1]. LANDA IJURKO, Iñigo: «Altzako etxeak eta baserriak dokumentuetan», in Altza Hautsa Kenduz XI (2013), 21-67 orr..

Herripe Auzo Elkartea

Hamarkadak daramatza Donostiako Udalak Herrerako bide-lotura gune interesgarritzat hartzen, hortik abiatuta beste puntu batzuetarako lotura guztiak egin ahal izango balitu bezala. Baina Donostia ez da bakarra. Hor dugu Gipuzkoako Foru Aldundia formula bera jarraitzen, Eusko Jaurlaritza eta baita, bere garaian, Espainiako Gobernua ere. Kasu guztietan ez du abantailarik ekarri Herrerarentzat, azaleko apainketa batzuk besterik ez. Hor ditugu bariantearen zuloak, Jose Elosegiren kota-igoera, azken tartean Escalerillas eta Buenavistara artean, etxe guztietako ibilgailuen sarbidea betiko urrundu duena, ETS-ek Topoa lurperatzeko aurrekontu nahikorik ez zuela argudiatu baitzuen eta bidearen estaltzera mugatu zen. Orduan esan ziguten Txingurri ibaiaren lotura -orain kolektore- salbatzea oso zaila zela, eta onartu egin genuen, Kontxan nola hurbildu diren ikusi arte, beldurrik gabe baina diru gehiagorekin, kaleetako eta espaloietako kotarik aldatu gabe. Ez dezagun ahaztu ETS-en diseinu eta amaiera bikainaren ondorioz sortutako putzuak errepidean. Ez dugu etengabeko kexaren irudia eman nahi, baina argi dago Herreran egindako obra ia batek ere ez duela onurarik ekarri auzoari berari. Egindako guztia beste helburu batzuekin egin da. Norbaitek gogoan izango du Herrera-Gomistegi-Trintxerpeko lotura, baina aitor dezagun lurralde hori orain, eta eztabaidarik gabe, Pasaia dela.

Sarrera horrek gaur egun bizi dugun errealitatearen aurrean kokatzeko balio digu.

Gure kezkek jarraitzen dute; are gehiago, handitzen dira. Txingurriko industria guneaz gain, hona eta hara etxe unifamiliarrak hainbat pisuko eraikinez ordezkatzeaz gain -eraikuntza hauek lursailaren muga-mugara iristen dira, berde gunerik, zuhaitzik aurreikusi gabe, inguruko etxeekin konexioetan hobekuntzarik gabe, eta Herreran hainbeste konexio jasaten dituzten kanalizazioetan hobekuntzarik gabe-, plazako asfaltoa goroldio geruza bat bezala jasoko bagenu ulertuko genuke zergatik ditugun hainbeste arratoi.

Gaur egun Herrera pasealekuari begira gaude, Otis eta beste batzuen orubea eta RENFE/Adif-en geltokia. Herrera pasealekuari zerbitzua ematen dion igogailua -geltokira eta kalera bidean- urte eta erdi daramatza ez funtzionatzen. Hamarkadak daramatzagu auzotik igogailu bat eskatzen, eskailerak baitziren, eta dira, Jose Elosegi eta Herrera pasealekuaren arteko lotura bakarra. Kontuan hartu behar dugu RENFE-ren ezponda bien aldeetatik ez doala espaloirik, eta, horregatik, denek beti erabili dituzte eskailerak. Adif-ek geltoki berriaren obrak hasi zituenean, ezarri zen -baina, dirudienez, sinatu gabe- Zumarraga norabideko igogailuak helburu bikoitz hori eduki behar zuela. Kasu horretan, Udalak igogailu horren mantentze-lana bere gain hartzen zuen. Bidenabar, bitxikeria gisa esango dugu OTIS marka dela. Bermea amaitutakoan, inor ez zen konpontzera etorri. Eta horrela jarraitzen dugu. Gurpil-aulkian dabiltzanek, haur-kotxeak dituztenek edo eskaileretan zailtasunak dituztenaek ibilbide luzea egin behar dugu: Herrera pasealekua - Txingurri pasealekuko igogailua - San Luis plaza - plazako igogailura sarrera - Jose Elosegi etorbidea. Edo 13 hartu Herrera pasealekuan eta hurrengo geralekuan Jose Elosegin jaitsi (Herrera-Herrera) - Topo.

Benetan kezkatuta gaude Jolastokietako harrobiaren (Herrera) inguruaren egoerarekin. Alde batetik, hainbat pertsonen okupazio degradagarria dugu, eta azken urteetan are gehiago gehitu zaizkie, Donostiak bere lurraldeko beste tokietan egindako desalojoen ondorioz etorritakoak (hor ditugu azkenekoak Manteon, Martutenekoak, etab.), aukera seguru eta iraunkorrik eman gabe beste irtenbiderik ez egon arte. Badakigu ez dela erraza, baina pertsonei pizti bezala tratatzen zaienean, inoiz ez dugu erantzun hobea lortuko. Distantziak gordeta, Altza, bere lurralde osoan, aniztasunaren adibide da; baina leku batera etorkizun baten bila eta lan egiteko prest datozen pertsonei zerbait gehiago eskaini beharko zaie zoriaren menpe uztea, axolagabekeria eta “ez dugu gehiago, ez da gure eskumena” argudioarekin apurrak baino ematen ez dituzten erakundeen aitzakiak baino, munduan lidergo handiz harrotzen direnean aisialdi, elite-kirol eta kalitate-turismo arloan. Ez da inongo lidergorik behar: zintzotasuna eta ahulekiko errespetua behar dira.

Egun hauetan kamioiak etortzen ari dira Otisera, langileekin, zaborra jasotzera. Garbituko eta desinfektatuko dute. Haiei, miseriarekin topo egingo duten langile horiei, gure aintzatespena. Baina haiei bakarrik, beranduegi eta gaizki datozenei ez. Eta garbiketa hori, eskubide bat izateaz gain, egia da ez dela gunearen irtenbidea, baina ezta izango, batzuek uste duten bezala, gatazkarako irtenbidea ere. Zain dauden fase desberdinak daude.

Eta orain zerbait mugitzen ari direla diruditen politikariei, batez ere hiriko alkatari, esango diegu oso jakitun garela zuek presaka zabiltzatela, hemendik aurrera, eraikinak botatzeko, Oxigrafena barne, Eusko Jaurlaritzaren “aholkua” -beste ezer ez baita- gorabehera, industria-ondasunak babestearen interesagatik berreskuratu dadin. Eta 400 edo 500 pisu batuko dituzten etxeak egingo dituzte (berdin zaie), legez Herrerari dagokion berde gunearekin, Erregenean (Igeldo), Harrobian kabitzen ez delako, Altzan berde guneetan inbertitzeko aukerarik ez balego bezala. Eta bukatuko dute, lehen ere zati batean egin zutelako, Ermita bidearekin eta pareta arteko pasabide bihurtuko dute. Eta ez dute inongo sarbiderik egingo Jose Elosegira, Topoa, Lurraldebus (Pasaia, Irún, Hondarribia, aireportua, Errenteria, etab.).

Horregatik, alkateak eta Donostiako Udalak herritarrekin hitz egin behar dute; akordio eta konpromisoak lortzeko betebeharra dute, ezin dute jarraitu dagoeneko hartutako erabakiak jakinarazten. Ez da gauza bera adostea eta obeditzea. Ez da inoiz ideia ona inposatzea, ez epe laburrean ez luzean.

Erakundeek bere nortasuna eta lurraldetasuna aitortzen dioten auzo hori izatera iritsi nahi genuke, gure egoerari eta gure izaerari dagozkion zailtasunekin bizi lasai bat lortzeko. Eta nahi dugu Altzak lagundu dezala hiri osoak behar duen ongizatea lortzen, baina inoiz ez dendaoste paperarekin, baizik eta garaiek eta gizarte honen joanak ezartzen duten garapenarekin, gure ongizateko eta gure diruaren administratzaileak direnen begirada berdinpean. Zona bakoitzak bere garapena eduki beharko du, baina berdintasunetik abiatuta, ez partekatzen ez diren kanpoko interesenetatik.

2026 - HERRERA (ALTZA)

Euskal Giroa elkartea

Topaketa oso atsegina izan da joan den asteburuan Euskal Giroan bizi izan duguna. Bi jantokiak jendez beteta. Bazkide eta lagunak giro ederrean elkartu ziren gure lokalean.

Bigarren edizioa da hau, aurrekoarekin alderatuta nabarmen hobetu dena eta errepikatzeko behar den indarra ematen diguna, antolakuntzak eskatzen duen ahalegina kontuan hartu gabe, helburua betetzen dugula konturatzen garelako, hau da, auzoari ateak irekitzea, gozatzea eta gure inguruan giroa sortzea.

Juan Mari eta Mikel Garin

Gure sinpletasunean, 1810ean garagardoaren lehen azokak sortu zuen Bavariako ereduari jarraitu genion, eta, beraz, saltxitxa eta ukondoa - patata purearekin - ez zitzaizkigun falta izan. Beste gauza bat da, nahi gabe ere, Euskal Herriaren gure ukitua ematen dugula, definitzen gaituena eta ziur gaude Bavariako ideiari tokiko produktu on ukitu bat ematen diona. Garagardoa ere kalitatezkoa izan zen, baina zalantzarik gabe, eremu irristakorra da, eta ez gara iritzia ematera ausartzen, izan ere edari hori dastatzeak beti eztabaida biziak sortzen baititu lagunen artean.

Asteburuaren errematea hilaren 9an, larunbata, eman zuen Kilikariak fanfaren talde beteranoak; “kilikiek” berriro animatu zituzten Herrerako kaleak guretzako, eurek bakarrik dakiten bezala, hurrengo sanluisetarako prestaketa lanak dagoeneko martxan daudela iragarriz.

Kilikariak 2014