Herripe auzo elkartea

Martxoaren 25ean, asteazkena, goiz-goizetik, Altza Korrika hartzeko prestatzen ari zen. Handik pixka batera, goizeko 8etatik aurrera, 1624 km-an, lekukoa Manex Ralla eta Amaia Abendañori eman zitzaien, Euskal Giroa, Herrera K.E eta Herripe bera ordezkatuz, San Luis plazatik Larratxorantz joanez.

Herreratik bi aldiz igaro zen, ordubete inguruko tartearekin, eta ibilbide osoan giroa bikaina izan zen. Bisita batetik besterako denbora barne erromeria baten antzekoa izan zen, jende multzoak, kafeak, umore ona, ezagunen arteko agurrak, itxaronaldiak ematen duen ezinegon horrekin. Pixkanaka, Jose Elosegin lekua hartzen joan ginen Bidebietako bidegurutzeraino, eta han, pixka bat lehenago, lekuko bat Nerea Arrutiren eskuetara igaro zen, lankideek lagunduta. Nabarmentzeko moduko zerbait izan zen ikastetxeetako haur taldeen presentzia, batez ere Ederrenako Herrerako Ikastetxe Publikokoa, bere poz handiarekin, bere animo oihuekin, bere aniztasunarekin, denak batera euskararen alde.

Ez genuen Euskal Herri osoan egin ez den ezer egin Korrika pasatzen da, berak barruan euskararen esentzia bezala adierazten den edo interpreta daitekeen emozio bat daramalako. Gertatzen den lekutik, badirudi desberdintasunak desagertu egiten direla eta adin guztiak eta jatorri asko batzen dituen zerbait nabaritzen dela. Beti lortu nahi dugun batasun horren antzekoena partekatzen den uneak dira. Gainera, antzinako sustrai hori du, eta harro egoteko modukoa da, nola mantendu den denboran zehar ahoz eta nola jasotzen dugun etorkizuneko belaunaldiei transmititzeko.

Ez dugu esango euskaldun sentimenduaren adierazpen bakarra denik, baina topaketa honek, egunak pasa ondoren, ongizate sentsazioa eta irribarrea uzten digu oraindik ere.

Korrika Herreran bideoa

Euskal Giroa elkartea

Otsailaren 23tik martxoaren 18ra mus partida onak ospatu dira, giro atsegin, dinamiko eta serioan, 64 bikoteek euren konplizitatea eta egiten jakitea garatuz.

Martxoaren 18an, asteazkena, amaiera afaria egin zen, sari banaketarekin:

1. postua: Iñaki Zabaleta eta Mikel Etxaniz

2. postua: Patxi Castaño eta Nino

3. postua: Mikel Ciganda eta Jorge Ibañez

4. postua: Mikel Garmendia eta Patxi

5. postua: Manu eta Javi

6. postua: Aurelio Cabañas eta Juan Carlos Ledo

Euskal Giroako lehen sailkatua Mikel Ciganda eta Jorge Ibañez izan ziren, sailkapen nagusiko hirugarren postuarekin batera.

Esan dezakegu bere garaian ezarri genuen formatua egokia dela horrelako lehiaketetarako, eta uste dugu horrela jarraituko dugula hurrengo edizioetan.

Sari banaketaren eta afariaren ostean, Mus Tximista egin zen. Hirutik batean jokatu zen, eta parte hartzaileek eman zuten izena, parte-hartzaile bakoitzarentzat ausazko zenbaki bat bilduz eta zozketa bidez bikoteak osatuz. Bertan, txapelketaren edizio honetan parte hartu duten sei emakumeetatik hiru nabarmendu ahal izan ziren. Lehiaketaren presiorik gabe, erronka dibertigarri eta oso atsegina berretsi ziguten.

Aurten ere, Aurelio, Peio, Paco, Jaime, Fernando eta Mikelen lana eta dedikazioa eskertu behar dugu; Mikel eta Etxepe mailako sukaldariak eta Haritz, Xabier eta Unai profesionaltasun handiko zerbitzariak, guztiak Euskal Giroako bazkideak eta batzuk, baita Elkarteko zuzendaritza batzordekoak ere.

Ondo ateratzen den zerbait esku artean izatearen sentsazioa geratzen zaigu, bazkideengandik ez ezik inguruko lagunengandik ere erantzuna duena, eta hurrengo edizioaren konpromisoarekin geratzen gara.

Euskal Giroa - HERRERA (ALTZA)

Joan den ostegunean ospakizun eta aldarrikapen giroan egin zen Altzako Historia Mintegiaren ohiko Batzar Nagusia. 2025ean zehar burututako jardueraren errepasoak eta gaur egun esku artean ditugunek, zergatik ez esan, pozez betetzen gaituzte. Berrogei urte lanean, AHM-k 186 bazkideen babesa du, isilik proiektuak gauzatzen laguntzen duen kolaboratzaile sare bat, eta ilusioz eta konpromisoz beteriko talde bat.

2026an zehar AHM-k martxan dauden proiektuekin jarraituko du: Tokiko Bilduma, webgunea eta sare sozialetan presentzia mantendu, Barrutian parte hartu eta gainerako elkarteekin lankidetzan aritu, txangoak antolatu, eta abar. Baina gure berrogeigarren urteurrenagatik aurtengoa berezia denez, jarduera bereziekin ospatuko dugu: urtea amaitzean liburu dibulgatibo bat argitaratuko dugu Altzaren Historiari buruz, azken lau hamarkadetan argitaratutako lanen oinarrian egina. Liburuarekin batera, 1990ean argitaratutakoaren lekukoa hartuko duen Altzako Mapa berria argitaratzeko prestaketak ere egiten ari gara. Bestelako kontu bat ere badugu aurten: heroina-kontsumoak eta hiesaren estigmak markatutako urte tragiko haien memoria historikoa berreskuratzeko lanari ekin diogu.

Baina aurtengo Batzarrak aldarrikapen kutsua ere izan du. Urtez urte ezintasunez ikusi dugu nola suntsitu, desagertu eta abandonatzen den altzatarren ondare historikoa, askotan Donostiako Udalaren eskutik bertatik, hain justu ondare hori babestearen ardura nagusia duena; hala ere, kontrakoan jarduten du. AHM-ren berrogeigarren urteurrena ospatzeko Batzarra Altzako udaletxe zaharrean egin da, bere zoriari utzitako eraikin batean, etorkizunerako proiekturik gabe, garbitze eta mantentzerako aurrekonturik ere ez duena. Batzarrak bere egin du joan den urteko maiatzaren 26an egindako Barrutiko Batzarrean onartutako ebazpena, zeinean udal gobernuari eskatzen zitzaion gaiari buruz erantzutea (ikusi hemen onartutako testua), eta aldarrikapen berean tematzearen alde egin du, zuzenean alkate berriari helarazita.

(Ikusi oharra mapari)

Iñigo Landa, Juan Carlos Echeveste

Altzaren lehen aipamena 1141ean agertzen da idatzizko dokumentu batean, Gartzia Ramírez erregeak Iruñeko Santa Maria elizari «Iheldo Bizchaya, Hurumea, Alça et Soroeta cum suis pertinentiis» izenekoan zeukan guztia eman zionean. Altzaren izena idazten den lehen aldia da. Hamarkada batzuk geroago, 1178an, Antso Jakitunak dohaintza hori berretsi zuen, haren irismena zehaztuz: «Alza et Soroetha cum tota sua pertinentia et cum totas suas pesas pescarias». Altza eta Soroeta Pasaiako badiaren inguruko muinoetan zeuden bi landa-kokaleku ziren, gaur egungo Altzaren lurraldean. «pescarias» aipamenak adierazten du bertako biztanleek itsasoko eta inguruko ibaietako baliabideak aprobetxatzen zituztela, eta «pertinentia» aipamenak iradokitzen du leku horietan landako lurrak, larreak, fruta-arbolak eta basoak ere sartzen zirela. Beraz, jarduera dibertsifikatua duten nekazaritza eta abeltzaintzako establezimenduak dira [1].

1197 inguruan, Leireko monasterioak egindako faltsifikazio batek Antso Nagusia erregeari egotzi zion Donostiako monasterioa Izurun hiribilduarekin eta Santa Maria eta San Bizente elizekin dohaintzan ematea. Dokumentu apokrifo horretan aipatzen dira Irurdita, Anaizoz eta Albizungo kubilarrak -sarobeak, gaur egun Altzan daudenak. 1101eko benetako dokumentu batek baieztatzen du Aragoiko eta Iruñeko errege Pedro I.ak Leireko monasterioa baino lehenagoko dohaintza bat berretsi zuela -ziur aski Antso Penñalengoak egina-, baina Donostiako elizara mugatua, bere ondasun guztiekin, eta Oroztegiko pardina ere hari erantsita. 1101eko dokumentu honek pardina terminoak zer esan nahi zuen ulertzen laguntzen digu: nekazaritza eta abeltzaintza establezimendu bat, «lur landu eta landugabeak, larreak, zuhaitz emankor eta hutsalak eta Urhumea izeneko urarekin, Orostegikoa dena» barne hartzen zuena. 1197ko diploma apokrifoak, Donostiako hiribilduaren sorreraren garaikideak, hiribilduaren landa-ingurunearen paisaia erakusten digu XII. mendearen amaieran, garapen ekonomiko betean: «lurrak, sagastiak, itsas arrantzak, mendiak, lepoak, haranak, lautadak, erroldak, larreak, hamarrenak, primiziak, obligazioak eta monasterio horri dagozkion gauza guztiak eta biribileko terminoak, itsasoaren barruan eta kanpoan». Horrek guztiak gizarte konplexua erakusten du, artzaintza hutsetik haratago zihoazen jarduera dibertsifikatuekin. Kubilarrak abeltzaintza sistema baten parte ziren, kostaldea altuerako larreekin lotzen zuena, baina nekazaritza eta arrantza jarduera argiarekin batera zeuden.

Jose Angel Lema Pueyo historialariak Gipuzkoako Historiaren Sintesian egoki deskribatzen duen testuinguru gipuzkoarrean agertzen da Altza historian: «VIII. eta IX mendeetan protagonista kolektibo bat sortu zen: herrixka. Holakotzat jo behar da Erdi Aroan nekazari eta abeltzainen komunitate iraunkor bat, zeinak bizi baitziren taldeka etxeetan -baturik daudenak neurri batean-, eta loturik zeudenak parrokia eliza bati. Komunitate horiek, XII. mendetik aurrera, beren  erabilera eta jabego partikularreko zonak eta erabilera kolektibokoak. Uste dugu 1000. urterako Gipuzkoan bazegoela herrixken sare bat, zeinak, funtsean, gaur egun arte iraun duen. Aztarnak jarraitu daitezke kokaleku iraunkorraren berri ematen duten nekropolien bidez. Denborarekin, kokaleku horiei eliza gaineratu zitzaien. Herrixka batzuek ez zioten inoiz utziko nekazaritza gune izate soilari, beste, batzuk, aldiz, hiribildu bihurtu ziren denboraren joanarekin.» [2]

XI. eta XII. mendeetan zehar, Gipuzkoan liskarrak izan ziren Iruñeko, Gaztela eta Leongo eta Aragoiko koroen artean, eta Nafarroaren kontrolpean egon zen 1134tik 1199ra. Aldi horretan hasi zen hiri sarea garatzen, Donostia protagonista zela. Donostiaren hazkundea gaskoien immigrazioan eta merkataritza eta tokiko autogobernua arautzen zituen forua - 1180 inguruan - ematean oinarritu zen. Altzako herrixka haren barrutian eta jurisdikziopean zegoen. Eredu hori kostaldeko beste herri batzuek ere onartuko lukete. Alfontso VIII.arekin Gipuzkoa Gaztelaren mende geratu zen 1200. urtean.

***

Erreferentziak:

Mapari buruzko oharra: Ricardo Izaguirrek Soroetaren eta Sarroetaren artean ezarritako harremana baztertu ondoren [3], eta dokumentuaren idazketari erreparatuta, gure ustez, “Alza et Soroeta”, bere ondasun eta arrantza guztiekin, oso gertu dauden bi leku izango lirateke Molinao eta Herrerako senadien ondotik igarotzen zen bidean zehar, eta Soroeta Sorroetako “mendia eta txaradia” -rekin lotuta egon daiteke, Uliako hegalean, Bidebietan [4]. Anaizozeko kubilarrari dagokionez, ez dago bere kokapena errazten duen pista berririk, Irurdita (Ulia) eta Albizungo (San Markos) artean zegoenetik haratago.

[1] ETXEBESTE, Juan Carlos; LANDA, Iñigo: “Altzako Erdi Aroa izenez izen“, in: Altza, Hautsa Kenduz II (1994), 69-84 or..

[2] LEMA PUEYO, José Ángel: «Iragan urruna: Gipuzkoaren sorrera (VI-XII mendeak)», in: Gipuzkoako Historiaren Sintesia. Diputación Foral de Guipúzcoa, 2017, 146 or.

[3] IZAGUIRRE, Ricardo de: “Historia y Toponimia donostiarras: El primer grupo de documentos referentes a San Sebastián de Hernani”, in Homenaje a Don Julio de Urquijo e Ibarra. BRSBAP, 3 (1951), 335-406 orr.

[4] Soroeta lekuaren kokapenaren inguruan ikusi LANDA IJURKO, Iñigo: “Soroeta eta Sarroeta“, in: Altza, Hautsa Kenduz VII (2003), 147-156 orr.

Antxon Alfaro

Martxoaren 12an berrogei urte bete dira Espainiako Estatua Aliantza Atlantikoan (NATO) jarraitzeari buruzko erreferenduma egin zenetik. Erakunde horretako kide zen 1982ko maiatzaren 30etik, Leopoldo Calvo Soteloren (UCD) gobernuak bultzatutako atxikimenduaren ondoren. Erabaki hark berehalako gaitzespena eragin zuen sektore sozial eta politiko zabaletan, besteak beste, PSOEn bertan. 1982ko urriko hauteskundeak gehiengo osoarekin irabazi ondoren, Felipe Gonzalezen PSOEk integrazioa izoztu eta herri-galdeketa egingo zuela iragarri zuen.

Hala ere, atxikimenduaren aurkako kanpaina «OTAN, de entrada, no» lelopean egin zuen alderdiak erabateko bira eman zion bere diskurtsoari, eta erreferendumean Espainiako Estatuak Aliantzaren barruan jarraitzea defendatu zuen. Estrategia hori eraginkorra izan zen: botoen %56,85ek mailari eustea babestu zuten. Euskal Herriko hegoaldean, aldiz, herritarren gehiengoa posizio horren aurka agertu zen; ezezko botoa %60tik gorakoa izan zen lau lurralde historikoetan, %61,15era iritsiz.
7. Hauteskunde Barrutian, Altzako hiribildu zaharraren eremuarekin bat datorrena, EZ nagusitu zen modu irmoan, baliozko botoen %65,12rekin, eta BAI, berriz, %33,01ekin. Emaitza hau Gipuzkoako joera orokorrarekin lerrokatzen zen, non EZak boto baliodunen %68,2 lortu zuen. Barrutiko parte-hartzea %64,77koa izan zen.

7. Barrutia osatzen duten lau eremuen azterketa zehatzagoak agerian uzten du horien arteko alde nagusia boto negatiboaren intentsitatea zela. Intxaurrondo nabarmendu zen gaitzespen handiena erregistratu zuelako (%71,7), Altza zonaldea (%63,5) baino ehuneko zortzi puntu gehiago gaindituz, barrutiko emaitzarik moderatuena izan baitzuen. Bidebieta (%66,0) eta Sarrueta (%66,3) tarteko posizioetan eta elkarren oso antzeko posizioetan kokatu ziren. Parte-hartzeari dagokionez, aldeak txikiagoak izan ziren: %62,8 Sarruetan eta %65,8 Intxaurrondon, hiru puntuko tartea besterik ez.

Sekzioaren mailara jaistean, 7. barrutia osatzen zuten 27 sekzioen analisiak datu deigarri bat ematen du: sekzio bakar batean nagusitu zen BAI. 21. sekzioan (Arrizar) %53,9 lortu zuen, eta EZn, berriz, %45,3, ehuneko 8,6 puntuko aldea. Aipatzekoa da, halaber, 19. sekzioan (Erroteta), nahiz eta EZ alderdiak irabazi (% 51 eta BAIk %47,1), distantzia barruti osoko estuena izan zela. Bi sekzio horiek osatzen zuten baiezkoari gehien eusten zion nukleoa Altza osoan.

Arreta merezi duen beste datu bat 10. sekzioan (Bidebieta-Gaiztarro) erregistratutako boto zuriaren portzentaje handia da, %4,32ra iritsi baitzen, barrutiko batez bestekoaren bikoitza. Datu horrek eremu honetan bi aukerekiko zalantza handiagoa edo gaitzespen aktiboagoa adieraz lezake.

Laburbilduz, Altzak EZ bozkatu zuen, modu argi eta orokorrean, Aliantza Atlantikoan jarraitzeko. Sekzioetako azterketak barrutiaren barruko portaera desberdinak erakusten baditu ere -batez ere Altza zonaldean, bertan bizi baitziren sekzio proatlantistenak eta NATOren kontrakoenak-.

Udaletxea utzita

Datorren ostegunean, martxoaren 26an, 19:00etan, Altzako Udaletxean ospatuko dugu aurten Altzako Historia Mintegiaren urteko Batzarra.

Batzar arrunta izango da, urterokoa, estatutuen araberakoa eta ohikoa; berezia, 40 urte betetzear gaudelako; eta baita ohiz kanpokoa ere, abandonatutako eraikin batean ospatuko dugulako: Altzako udaletxean.

Aldi berean pozaren eta mingostasunaren nahastura batek hartzen gaitu. Poza, hainbeste urte igaro ostean ere lanean eta proiektuekin jarraitzen dugulako, lan talde sendo batekin eta 186 bazkideen babesarekin. Pena eta atsekabea, arrazoi naturalengatik, denboraren joanak kendu dizkigun lagun eta kideak galtzeagatik; baina baita pena, atsekabea eta haserrea ere, lau hamarkada hauetan altzatarren ondare historikoaren axolagabekeria, zabarkeria eta desagerpenaren lekuko izateagatik.

Altzako udaletxea da ia Altza historikoaren zutik geratzen den azken sinboloa. Donostiako Udalak Altza herria bereganatu zuen Gerra Zibila amaitu zenean. Udal demokratikoak, inposaketa frankista haren oinordekoak izan dira, eta utzikeriarekin, axolagabekeriarekin eta desafekzioarekin amaitzen ari dira lana, gure ondarearen suntsipen zuzenarekin ez bada.

Horregatik ospatuko dugu gure berrogeigarren urteurrena ia bi urte daramatzan abandonatutako eraikin batean, etorkizunerako inongo planik ez dutenean, ez garbiketa edo mantentze-lanetarako ere.

Bazkideei gonbidapena luzatzen dizuegu batzarra eta urteurrena ospatzera, eta baita eraikin historiko honentzat etorkizun plan bat aldarrikatzera ere. Bilerarako garbitu eta prestatu beharko dugu.

Oso lagungarria izango litzaiguke aldez aurretik zenbat bilduko garen jakitea, beraz eskertuko genizueke etorriko zareten ala ez jakinaraztea, ahm@altza.net helbidera idatziz edo 649 49 66 07 telefonora deituz. Aurretik, lokaleko prestaketa lanetan eta/edo hurrengo egunean jasotze lanetan laguntzeko prest dagoenik ere beharko genuke. Denbora baduzu, jar zaitez gurekin harremanetan.

Luismari Ralla

Otsailaren 4ean, Agata Deuna ospatzen duten Euskal Herriko herriak ugariak dira.

Altzan ere, ospatu genuen egun hori eta, ohiko baserritar jantziekin, kantu-eskean atera ginen hogeita bost kideko taldean.

Lurbirari dei antzeko bat egin nahirik, makilak eskuan genuelarik, gogor astindu genuen lurra, eta esaera zaharrak dioen gisan, neguko solstizioa lozorrotik atera dadin, eta udaberri emankor bati bidea emanez.

Aurreko urteetan bezala, baserrietatik jasotakoarekin afari-merienda batean amaitu genuen Altzatarra elkartean, hurrengo urtean edizio berri batean parte hartzeko animoarekin.

Antxon Alfaro

Joan den mendeko 70eko eta 80ko hamarkadak aktibismo sozial handiko urteak izan ziren. Elkarte ugari sortu ziren: kirol klubak, auzo elkarteak, elkarte gastronomikoak, gazte zentroak, aisialdi taldeak… Baina baita gaur egun ezagutzen ditugun emakume elkarteak ere -Ostadar, Uztai Belar, Elkarte Berri-. Aste honetan zehar Emakumeen 41. Astea ospatzen ari dira.

Lau hamarkada hauetan zehar, hiru elkarteek lan handia eta etengabea egin dute, auzoko bizitzan aztarna sakona utziz. Hasieratik hainbat tailer eta ikastaro jarri zituzten martxan, eta beren dantza taldeak sortu zituzten; talde horiekin urtez urte parte hartu dute Emakumeen Astean eta auzoko beste hainbat ekitalditan. Lehen urteetan jostun-kooperatiba bat ere bultzatu zuten, animatzen zituen espiritu ekintzaile eta solidarioaren isla. Baina haien jarduera formatiboa eta ludikoa baino askoz haratago joan da: hitzaldiak, antzerki emanaldiak, zinema emanaldiak eta bideo-forumak, erakusketak eta solasaldiak antolatu dituzte, betiere berdintasuna eta emakumeen ahalduntzea ardatz hartuta.

Emakumeen Astea (1990)

Ahalegin horren guztiaren emaitzarik ikusgarriena, zalantzarik gabe, Altzako Emakumeen Astea da, martxoan ospatzen dena Emakumeen Nazioarteko Egunaren inguruan, eta Donostialdean antolatzen diren guztien artean zaharrena dela aitortua. Edizio bakoitzak bere leloa izaten du, aurtengoan “Helduaroa, adinik onena”, eta Larratxoko Kultur Etxean programa askotarikoa biltzen du: antzerkia, hitzaldia eta bideo-foruma. Urtez urte hausnarketa bizikidetzarekin eta ospakizunarekin uztartzen jakin duen hitzordua.

Bere historia hiru elkarteek batera argitaratutako artikulu batean jaso zen, Altza Hautsa Kenduz bildumaren IX. zenbakian (2007). Gainera, Altzako Tokiko Bilduman Emakumeen Aste ezberdinetako bideo ugari gordetzen dira, programekin, kartelekin eta jardunaldi hauen lekuko diren beste dokumentu batzuekin batera

Aurtengo edizio honen harira, Hilari Pagazaurtunduari egindako elkarrizketaren zati bat eskaintzen dugu. Bertan, elkarte hauek 80ko hamarkadan izan zuten hasieraz hitz egiten digu.

Argazkian klikatu bideoa ikusteko

Elkarrizketa “Lekukoak” proiektuaren barruan egin zen. Proiektu horrekin, AHM-Altzako Historia Mintegitik, XX. mendean zehar Altzan gertatu ziren gizarte-prozesu ezberdinen berreskurapena, zainketa eta hedapenean lagundu nahi dugu. Esteka honen gainean klikatuz elkarrizketan landutako gai guztien bideoak ikus daitezke.

AHMk azken berrogeita hamar urteotan argitaratutakoaren berrikuspena egiten ari garela, agerikoa da Historiaurreari eta garai erromatarrari buruzko argitalpenen zerrenda laburra dela, dauzkagun datu eskasen bidez uler daitekeena. Altza Hautsa Kenduz eta Estibaus aldizkarietan jaso genituen bere garaian Francisco Barriok Ametzagainan eta Marrusen aurkitutako Paleolitoko materialak. Halaber, Aitzetako Txabalako dolmena eta Txoritokietako monolitoa ere gure arreta jaso zuten, Altzatik oso gertu daudelako.

Hala ere, ez diogu arretarik eskaini beste aro historikoei, hala nola Burdin Aroa eta garaia erromatarrari, Altzaren lurraldean aro horietakoak diren aztarnarik ez delako aurkitu; horrek ez du esan nahi gure espazioa garai horietan hutsik egongo zenik. Alderantziz baizik. Oiartzungo eta Urumeko harana tartean dagoen Altzako espazioa, guk espazio horretan bete-betean integratua ikusten dugu, azken hamarkadetan gure inguru hurbilean egindako indusketetan azaleratu den bezala. Aurkikuntza horiei lerro hauek eskainiko dizkiegu.

Txoritokietako harrizko monumentu multzoa trikuharri multzo bat da, Aitzetako Txabala, Berrozpin I, II, III, IV eta V trikuharriak eta monolito bat barne hartzen dituena, Astigarragako eta Errenteriako mugarria. Gipuzkoako altitudez behereneko trikuharri multzoa da, 275 metrotik beherako alturan. Harrizko multzo hau osatzen duten elementu bakoitzaren informazio xeheagoa lortzeko klik egin hemen.

Burdin Aroan, Astigarragako Santiagomendi bezalako herrixkak -K.a. lehen milurteko guztian zehar dokumentatutako bizilekua zituena- eta Lezoko Mukitarko kastroa, 2009an aurkitua Gipuzkoan identifikatutako lehenengo kostaldeko herrixka, antolatutako biztanleria baten lekuko dira, distantzia handiko merkataritza eta kultura-harremanak ezartzeko gai. Hala erakusten dute indusketa horietan aurkitutako zeramika, metal eta beirazko material inportatuek.

Duela bi mila urte baino pixka bat gehiago, lehen agerpen erromatar lurraldera iritsi ziren. Onartuenak diren hipotesiek planteatzen dute Plinio Zaharrak aipatutako Morogi oppidum barduliarra Beheko Urumea inguruan kokatuta egon zitekeela, Santiagomendiko herrixkan edo Donostiako Urgullen oinean, edo are gehiago Beheko Urumeako lurralde osoaren izena izan zitekeela. Aztarna esanguratsuenak Urgullen oinean, Santa Teresa komentuaren aurkitutakoak dira, K.o. 50 eta 200 artean datatutako zeramika eta eraikuntza-materialak. Kontxako badian anfora zatiak, zeramika erromatar arrunta eta terra sigillata aurkitu dira, bai eta Adriano enperadorearen txanpon bat ere.

Baina gure inguruan presentzia erromatarraren nabarmenena Oiartzun eta Bidasoa ibaien artean dago. Irunen aurkitu dira Oiasso-ren aztarnak, Bidasoaren ahoan dagoen portu-hiri baskoia, 12-15 hektareako hiri-azalera duena, agian Aroa aldatu baino lehen eraikia. Portua, bainu publikoak, nekropolia eta Higer lurmuturrerako aingurategia zituen. Aiako Harriko zilar eta kobre meatzeen ustiapenak hiriaren jarduera ekonomikoaren motora ziren.

Halaber, Aiako Harriaren oinean Arditurriko meatzak zeuden, Oiartzungo haranean. Ustiapen erromatarraren hasiera inperio garaiko aldian kokatzen da, K.o. I. mende osoan zehar. Ustiapen honetan erromatar galena argentiferoa ateratzen zuten beruna eta zilarra lortzeko. Galeriak eraiki zituzten, hamabost kilometro inguru estimazioen arabera, eta lurpeko akueduktuen bidezko drainaje-sistema bat, Europan garrantzitsuenetako bat kontsideratzen dena. Minerala Oiassoko portura garraiatu zen. Pasaiaz garraiatu izan zitekeenaren aukera mantentzen da, baina ez da hori babesten duen frogarik aurkitu.

***

Erreferentziak:

> Paleolitoa Altzan:

• TAPIA,  Jesús eta BARRIO, Francisco: «El yacimiento prehistórico de Ametzagaina», en Altza Hautsa Kenduz (2011).
• AHM: “Nuevos hallazgos prehistóricos en Marrus“, Estibaus aldizkarian (2016).

> Neolitoa, Brontze Aroa, eta Burdin Aroa Altzaren inguruan:

• FERNÁNDEZ, Joxe Ramón: «Gure inguruetako altxor ezezagun horiek», en Altza Hautsa Kenduz (1988).
• Trikuharriak: “Estación megalítica de Txoritokieta“, en www.euskadi.eus
• Herrixkak: IZQUIERDO MARCULETA, M.^a Teresa: “El poblamiento de la Edad del Hierro en el entorno de Santiagomendi (Astigarraga, Gipuzkoa)“; eta “Poblado protohistórico de Mukitar (Lezo)“

> Garai erromatarra, Altzaren inguruan:

• Astigarraga eta Donostia: ESTEBAN DELGADO, Milagros; IZQUIERDO MARCULETA, Mª Teresa: Acerca de la costa cantábrica, el bajo Urumea en época antigua y el Morogi pliniano.
• Arditurriko eta Oiassoko meatzak: URTEAGA, Mertxe: Erromatar garaia. Bertan 17. Gipuzkoako Foru Aldundia. 2002.

Denboraldi honetan hainbat ostegunetan, gure Herriko txoko batzuk ezagutuko ditugu eta inguruko herrietako paraje naturaletara bisita gehiago egingo ditugu.

Martxoak 12: Irun-Behobia-Hendaia-Irun. 8:30 Topoa Donostian. 8:38 Herrera; 9:02 Kolon pasealekua Irunen. Desnibelik gabe. 10 kilometro. 3 ordu eta erdi.

Apirilak 23: Jaizubiako paduretatik ibilaldia. Donostia: 8:38. Topo Herrera: 9:02 Irungo Colon pasealekua. Desnibelik gabe. 12 kilometroko ibilbidea. 3 ordu eta 45 minutu.08:30 Topo Donostia; 8:38 Topo Herrera; 9:02 Irun-Colon. Desnibelarik gabekoa. 12 km-ko ibilbidea, 3 ordu eta erdi.

Maiatzak 14: Herrera-Mirakruz-Ulia- (interpretazio zentroa) -Donostia. 8:30 Herrerako Topoan. 230 metroko desnibela. 10 kilometro. 4: 30ean (interpretazio zentroarekin 2 orduko bisita, 10:30ean).

Maiatzak 21: Gaintxurrizketa-Beloaga gaztelua-Arragua. 8:25. E-20 autobusa Donostia. 8:30 Herrerako geltokia. 8:55 Gaintxurrizketako gaina. 293 metroko desnibela. 15 kilometro. 4 ordu eta erdi.

Ekainak 4: Usurbil-San Esteban-Lasarte. 8:50 Euskotren-Donostia (Easo) .100 metroko desnibela. 10 kilometroko distantzia. 4 ordu.

Ekainaren 25ean: Herrera-Donibane-Mitxintxola-Herrera. Irteera Pasai San Pedrora, San Juanera, Jaizkibelera eta Herrerara. 9:00 Herrerako Topoaren geltokia. Donibanerako pasabidea motoraz. 250 metroko desnibela. 13 kilometro. 4 ordu eta erdi.

Uztailaren 9an: Oiartzun-Ozenzio-Karrika-Alzibar. 8:00 Gipuzkoa plaza (Donostia). Busaren geltokia Topoaren ondoan. Bus E02 - Donostia-Oiartzun. Jaitsiera Iturriotzeko geltokian (8:50). 340 metroko desnibela. 13 kilometro. 4 ordu eta erdi.

Irailak 10: Altza-Sarrueta-Santiagomendi-Astigarraga. 9:00 San Martzial plaza (Altzagaina). 150 metro. 12 kilometro. 4 ordu eta erdi.

Urriak 8: Anoeta-Miramon-Galarreta-Santa Barbara-Hernani. 9:00 Topo geltokia Herreran. 204 metroko desnibela. 12 kilometro. 4 ordu.

EZINBESTEKOA: ALDEZ AURRETIK IZENA EMATEA. KULTUR ETXEETAKO + 55 DINAMINAZIOREN ARDURADUNAK.

Izen-emateak Casaresen, astelehenetik ostiralera, 10:00etatik 14:00etara. Maider. Tel: 943-351149.

Txangoen programazioan aldaketaren bat gertatzen bada, data edo ordutegia aldatzen bada edo jarduera aldatzen bada, behar bezala abisatuko da.

Oharra: Mendian ibiltzeko arropa eta oinetako egokiak eramatea gomendatzen da: mendiko botak edo zapatilak, jertsea, anorak edo aterkiak euria eginez gero, ibiltzeko makila bat. Gainera, bazkarian ura eta jateko zerbait eramatea komeni da motxila txiki batean.