Sagardoa Altzan (3): Erdi Aroko lege-esparruaren iraupena (1581-1651)
La Herrera (1636)
Iñigo Landa, Juan Carlos Echeveste
Donostiako kontzejuaren 1581-1651 urte bitarteko akten laburpenek argi erakusten dute nola Erdi Aroan sagardoari buruz ezarritako araudiek, batez ere 1450eko Konkordiak eta 1489ko ordenantzek, jokoaren arauak erabakitzen jarraitzen zuten. Hala ere, lege horien aplikazioak etengabeko gatazkak sortzen zituen hiriaren eta Altzako bizilagunen artean, interpretazioari dagokionez.
1450eko Konkordiak lehentasun-ordena bat ezarrita zuen sagardoaren salmentarako: lehenik, Donostiako harresien barruan bizi ziren ekoizleak, ondoren, Altza, Ibaeta eta Artigako bizilagunak, eta, azkenik, hiriko bizilagun ez ziren saltzaileak. Era berean, Altzakoek Pasaiako portuko itsasontziei, baita atzerriko ontziei ere, sagardoa saldu ziezaieketen, baina ez Donostiakoei. Horrela, Altzako bizilagunen sagardoak “sagardo arrotz” izendapenetik kanpo geratzen ziren; beren etxeetan sagardoak upeletan sartu eta berentzako hornidura egin zezaketen, baina ezin zituzten Donostiako hiribilduaren barrura ekarri edo upeletan sartu. Harresi barruko bizilagunen sagardoak saldu ondoren bakarrik merkaturatu zitzaketen bereak hiribilduan.
1581-1651 urte bitarteko aktetan sagardoaren merkaturatzearekin zerikusia duten gaiak ehun aldiz baino gehiagotan aipatzen dira. Hiru gaien artean sortzen dira batez ere tentsio etengabeak: itsasontzien hornidura-beharrak, kontzejuak herriko ekoizleak babesteko ezarritako murrizketak eta araudiarem betearaztea.
Kontrolak ohikoak ziren. 1615eko maiatzaren 11n, Altzako 26 sagardo-upel baimendu ziren Errenteriakoa zen Juan de Soroa kapitainaren Santa Catalina de Siena itsasontzian ontziratzeko. Baimena jasotzeko eskaera bat aurkeztu behar izan zuen, azalduz zergatik eraman zituen upelak portura aurretik lizentziarik eskatu gabe. Kontzejuak, eskaera horretan azaldutako arrazoiengatik eta beste «bidezko gogoeta» batzuengatik, azkenean baimena eman zuen, konfiskatutako 26 upeletarako eta baita, bere eskaeran baieztatu zuenez, aurretik erosiak zituen gainerako upeletarako ere.
1618ko irailaren 24an, Altzako ordezkariek Donostiako kontzejuari idatzi zioten, gogoraraziz hiriarekin sinatutako akordio bat zutela beren sagardoak saltzeko, eta «betidaniko» eskubidea Pasaia portuan merkaturatzeko. Bere defentsan, egoitza-epailea zen Diego Arias de Anaya doktorearen ebazpena aipatu zuten. Arbitro horrek, agintari edo funtzionario baten jarduna ebaluatzeko eta epaitzeko ardura duenak 1486an eta 1487an antzeko gatazkak ebatzi zituen.
Konkordiak indarrean zegoela esplizituki berresten da 1621eko otsailaren 15eko aktan, non aipatzen den zenbait sagardo Pasaiatik Lezora ontziratu zirela, Altzako etxeek hiriarekin zuten kontratua eta epai irmoa urratuz.
Aktek arau-hauste ugari dokumentatzen dituzte, batez ere probintziaren barrualdeko merkatari eta sagardo-ekoizleek egindakoak, beren sagardoa portuan saldu nahi baitzuten. 1612ko abuztuaren 27an, Juan de Zornoza alkateak Molinaoko mugapean Hernanitik ekarritako «sagardo kopuru handia» zegoela itsasoratzeko jakinarazi zion kontzejuari. Ikerketak agerian utzi zuen San Juan de Olazabal Errenteriako bizilagunak upel hutsak eraman zituela Molinaoko Sasoategi etxera, non Antonio de Luscandok Hernanitik ekarritako sagardoarekin bete zituen galeoi batean ontziratzeko, inolako lizentziarik eskatu gabe. Bederatzi upel konfiskatu zituzten, eta kasuak gatazka bat sortu zuen, korrejidorearengana iritsi zena.
Antzeko kasu bat gertatu zen 1613ko martxoaren 2an, Antonio de Luscando alkateak informazioa jaso zuenean Juanes de Orendainek upel hutsak bidaltzen zituela Pasaiarako bidean zegoen bere baserrira, sagardoz bete eta portura eramateko. Alkatea Herrerara joan zen, eta han Martin de Labaienen jabetzako hogeita hamalau sagardo-upel aurkitu zituen, portura eraman nahi zituenak. Kontzejuak agindu zuen upelak hiribilduko harresien barrura ekartzea eta handik bakarrik eraman ahal izango zirela jabeak nahi zuen lekura, horrela, baserrietatik portura zuzeneko merkataritza debekatzen zuen ordenantza betearaziz.
Hori guztia estuki lotuta dago «manifestu» sistemarekin, hirira sagardoa sartu edo portuan ontziratu nahi zuen merkatari orok bere salgaiaren jatorri zehatza eta kantitatea zinpean deklaratzeko betebeharrarekin. Neurri protekzionista horren helburua tokiko ekoizpena babestea eta inguruko hiribilduen lehiari aurre egitea zen. Lehen esan dugun bezala, Altzakoek bakarrik hiriko ekoizleen sagardoak saldu ondoren sal zitzaketen berenak. Zigorrak gogorrak ziren: itsaontziak, sagardoa eta hura garraitzeko erabiltzen ziren pipak, upelak eta zahagiak galtzea, eta hiru mila marabedi aldi bakoitzeko. Edozein bizilaguni baimena ematen zitzaion sagardoak eta garraiatzeko erabiltzen ziren ontziak salatzeko eta haiekin geratzeko, eta isunaren herena jasotzeko.
Manifestu-sistemak kontrol zorrotzarekin jarraitu zuen. 1621eko ekainaren 3an, Juan Perez de Toledochipi Altzako bizilagunari lizentzia eman zitzaion sagardo-upel bat sartzeko, baldintza honekin: «manifestu» baldintzapean edukitzea, giltzarrapoarekin eta beste neurri batzuekin iruzurrik egon ez zedin.
Akten alderdi deigarrienetako bat denboran zehar Altzako leinu eta etxe nagusien jarraipena da. 1493an, Miguele de Roncesballes, Sarruetako Zapiain etxeko jaunak, 1450eko Konkordia pergaminora eramatea eskatu zuen Altzako «lurra eta unibertsitatearen» izenean. Mende bat baino gehiago geroago, 1618ko irailaren 7an, Sebastian de Zapiain aurkitzen dugu bere sagastietako sagardoak hiribilduan sartu nahian. Eskaera hori beste altzatar batzuekin batera aurkeztu zuen: Barbara de Olazabal eta Aiete etxeko jabeak ziren Martin de Miraballes eta «bere adingabeak», eta laburpenean aipatzen ez diren beste altzatar batzuk.
Kasu hau interesgarria da, kontzejuari zalantza juridiko konplexu bat planteatu ziolako: adingabeek, hiribilduan jaioak izan arren eta hiribildutik kanpo tutoretzapean bizi arren, sagardoak sartu eta saltzeko bizilagunen pribilegioez goza zezaketen? Kontzejuak Torre Arizmendy doktoreari, bere letratuari, kontsultatu zion, eta hark ebatzi zuen adingabeek ezin zutela eskubide horretaz baliatu, beren ondasunen onura ekonomikoa legez beren gurasoei zegokielako.
Beste kasu esanguratsu bat Parada etxearena da. 1606ko martxoaren 18an, Juan Perez de Arburola etxe honetako jabeak korrejidorearen baimen ofizial bat aurkeztu zuen, ekoizten zuen sagardoa, bai etxean bertan, bai Pasaiako portuan, saltzeko eskubide tradizionala zuela frogatzeko ikerketa legal bat hasteko helburuarekin. Parada etxeak, beraz, Erdi Aroko garaira arte atzera egiten zuen antzinako erabilera aldarrikatzen zuen, kontzejuak aplikatu nahi zituen ordenantzei aurre eginez.
1611ko abuztuaren 5ean, probintziako korrejidoreak babesa eman zion Juan Perez de Arbola Arrisquetari, Altzako Aiete etxeko jabeari, bere jabetzako sagardoak hiribilduan sartzeko zuen eskubidean, urtearen zati handiena hiribilduaren barruan bizi baitzen. Epai horrek baldintza gehigarri bat ezarri zuen pribilegioez gozatzeko: ez zen nahikoa Altzan etxe baten jabe izatea, baizik eta hiribilduko gorputzaren barruan urte bakoitzaren zatirik handiena bizi behar zen. Kontzejuak epai horren aurka egin zuen, bere ikuspuntutik ez baitzuen zehazten «nola bizi behar zuen Aietekoak hiribildu honetan», eta horrek pribilegioen interpretazioari buruzko eztabaida berriak sortu zituen.
Aktek Altzako lurraldean sagardoarekin lotutako gatazkak sortzen ziren lekuak identifikatzeko aukera ematen dute. Lehen aipatutako etxe nagusiez gain beste kokaleku esanguratsu batzuk agertzen dira.
Intxaurrondoko Zarategi baserria auzi luze baten xede izan zen. 1611ko uztailaren 4an, Donostiako kontzejuak Margarita de Lequedanoren aldeko epaia jaso zuen, Zarategi baserriko sagardoak hiribilduaren barruan eta baserrian bertan saltzeko baimena ematen ziona. Hiribilduak epai horri apelatzea erabaki zuen. Bi hilabete eskas geroago, 1611ko abuztuaren 26an, galdera bera planteatu zen berriro Polloe baserriarekin, garai hartan Altzako eremuaren barruan baitzegoen.
Molinaoko Sasoategiaren kasua aipatu dugu, 1612an sagardoa legez kanpo ontziratzeko saiakera bat antzeman baitzen. Eremu hori bereziki gatazkatsua zen, Donostia-Errenteria errege-bidean eta badian kokapen estrategikoa zuelako.
Herrera eta bere ontziralekua, Altzako barnealdeko baserrien eta Pasaiako portuaren arteko bidean nahitaez igaro beharreko lekua, merkataritzaren kontrol estrategikoko puntu bat zen. Han bahitu zituen alkateak 1613an portura eraman nahi zituzten hogeita hamalau upelak, eta hiribilduko harresien barrura ekartzera behartu zituen. Inguruan, Gomistegi gatazketan agertzen den beste leku bat da. 1585eko apirilaren 15ean, adibidez, auzi bat aipatzen da Berastegui lizentziatuarekin, Gomistegi baserrian sagardoak saltzeari buruz.
Akten arabera azaleratzen den beste gai interesgarri bat XV. mendearen amaieraren eta XVII. mendearen hasieraren artean Donostiako kontzejuak erabilitako argudioetan izandako aldaketa da. XVI. mendeko oparotasun ekonomikoari XVII. mendeko krisi-urteak jarraitu zitzaizkion, eta horrek neurri protekzionistak areagotu zituen.
Lehen esan dugun bezala, 1489ko manifestu-sagardoei buruzko ordenantza hiribilduak bere hornidurarako behar adina sagardo ez zuenean eta setio baten kasuan ur faltagatik arriskuan zegoenean egin zen. 1612ko abuztuaren 27an, ordea, hiribilduko priore, apaiz onuradun eta kabildoak eskaera bat aurkeztu zioten kontzejuari, non baieztatzen zuten hiribilduetako bizilagunen, elizen eta haien zerbitzarien mantenu nagusia jurisdikzioan zeuden lurren, mahastien eta sagarrondoen fruitua eta uzta zirela. Eskaera eklesiastiko hori bereziki esanguratsua da, manifestu-sagardoak sartzea debekatzea eskatzen baitzuen. Argudioa ez zen hiribilduaren setio-egoeretan hornikuntza falta egotea, baizik eta tokiko ekoizleen interes ekonomikoak babestea, hamarrenen eta lehen fruituen gainean sagar-ekoizpenaren mende zeuden erakunde eklesiastikoak barne. 1612ko abuztuaren 31n, erabat debekatu zen kanpoko sagardoen sarrera, «jurisdikzio horretan dauden sagasti ugariengatik».
1619ko urtarrilaren 14an, hiribilduak esplizituki argudiatu zuen egoera aldaketa hau: «orain, bertako sagastien ugaritasunarekin, sagardoz hain hornituta dago hiribildu hori, ezen, bi urtez inguratuta egon arren, ezin baitu edari faltagatik arriskurik izan».
Garai hartako aktak Gipuzkoan XV. mendearen erdialdetik XVI. mendearen amaierara arte bizi izan zen oparotasun ekonomikoaren amaieraren isla dira, eta sagastiak nabarmen ugaritzea eragin zuten. Ordutik aurrera, Gipuzkoa krisian sartu zen. Sagastien ugaritasunak ekoizleen arteko lehia areagotu zuen eta Donostiako kontzejuaren neurri protekzionistak gogortu zituen. Aktek dokumentatzen dute kontrolen, salaketen eta konfiskazioen gorakada nabarmena 1612tik aurrera, hain zuzen ere kontzejuak kanpoko sagardoak erabat debekatzea eta zigorrak handitzea erabaki zuenean. Altzako bizilagunek, beren aldetik, Pasaiko portuaren ertzean zuten kokapenaz baliatzen jarraitzen zuten, eta beren eskubideak defendatzen zituzten auzitegietan, 1450eko Kontzertuan eta 1486-1487ko aldeko aurrekari judizialetan oinarrituta.
***
Dokumentuen erreferentziak:
Dokumentu-aipamen guztiak Donostiako Udal Artxiboko UDALAREN AKTEN LABURPENAK dokumentutik hartu dira: Donostiako Udal Artxiboa, H-00299-L (1569-1599), H-00300-L (1600-1619), H-00301-L (1621, 1651, 1738, 1739).
Irudia: “DESCRIPCIÓN DEL PUERTO DEL PASAJE“, 1636. urtekoa, Gandolfo, Teixeira Albornoz eta Sotto ingeniari militarrek egina. Bizkaiko Foru Liburutegia.
Sagardoari buruzko sarrerak Estibausen:
«Sagardoa Altzan (2): etxea, dolarea eta sagastiak»
