Burdin Aroa eta erromatar garaia Altzaren inguruan
AHMk azken berrogeita hamar urteotan argitaratutakoaren berrikuspena egiten ari garela, agerikoa da Historiaurreari eta garai erromatarrari buruzko argitalpenen zerrenda laburra dela, dauzkagun datu eskasen bidez uler daitekeena. Altza Hautsa Kenduz eta Estibaus aldizkarietan jaso genituen bere garaian Francisco Barriok Ametzagainan eta Marrusen aurkitutako Paleolitoko materialak. Halaber, Aitzetako Txabalako dolmena eta Txoritokietako monolitoa ere gure arreta jaso zuten, Altzatik oso gertu daudelako.
Hala ere, ez diogu arretarik eskaini beste aro historikoei, hala nola Burdin Aroa eta garaia erromatarrari, Altzaren lurraldean aro horietakoak diren aztarnarik ez delako aurkitu; horrek ez du esan nahi gure espazioa garai horietan hutsik egongo zenik. Alderantziz baizik. Oiartzungo eta Urumeko harana tartean dagoen Altzako espazioa, guk espazio horretan bete-betean integratua ikusten dugu, azken hamarkadetan gure inguru hurbilean egindako indusketetan azaleratu den bezala. Aurkikuntza horiei lerro hauek eskainiko dizkiegu.
Txoritokietako harrizko monumentu multzoa trikuharri multzo bat da, Aitzetako Txabala, Berrozpin I, II, III, IV eta V trikuharriak eta monolito bat barne hartzen dituena, Astigarragako eta Errenteriako mugarria. Gipuzkoako altitudez behereneko trikuharri multzoa da, 275 metrotik beherako alturan. Harrizko multzo hau osatzen duten elementu bakoitzaren informazio xeheagoa lortzeko klik egin hemen.
Burdin Aroan, Astigarragako Santiagomendi bezalako herrixkak -K.a. lehen milurteko guztian zehar dokumentatutako bizilekua zituena- eta Lezoko Mukitarko kastroa, 2009an aurkitua Gipuzkoan identifikatutako lehenengo kostaldeko herrixka, antolatutako biztanleria baten lekuko dira, distantzia handiko merkataritza eta kultura-harremanak ezartzeko gai. Hala erakusten dute indusketa horietan aurkitutako zeramika, metal eta beirazko material inportatuek.
Duela bi mila urte baino pixka bat gehiago, lehen agerpen erromatar lurraldera iritsi ziren. Onartuenak diren hipotesiek planteatzen dute Plinio Zaharrak aipatutako Morogi oppidum barduliarra Beheko Urumea inguruan kokatuta egon zitekeela, Santiagomendiko herrixkan edo Donostiako Urgullen oinean, edo are gehiago Beheko Urumeako lurralde osoaren izena izan zitekeela. Aztarna esanguratsuenak Urgullen oinean, Santa Teresa komentuaren aurkitutakoak dira, K.o. 50 eta 200 artean datatutako zeramika eta eraikuntza-materialak. Kontxako badian anfora zatiak, zeramika erromatar arrunta eta terra sigillata aurkitu dira, bai eta Adriano enperadorearen txanpon bat ere.
Baina gure inguruan presentzia erromatarraren nabarmenena Oiartzun eta Bidasoa ibaien artean dago. Irunen aurkitu dira Oiasso-ren aztarnak, Bidasoaren ahoan dagoen portu-hiri baskoia, 12-15 hektareako hiri-azalera duena, agian Aroa aldatu baino lehen eraikia. Portua, bainu publikoak, nekropolia eta Higer lurmuturrerako aingurategia zituen. Aiako Harriko zilar eta kobre meatzeen ustiapenak hiriaren jarduera ekonomikoaren motora ziren.
Halaber, Aiako Harriaren oinean Arditurriko meatzak zeuden, Oiartzungo haranean. Ustiapen erromatarraren hasiera inperio garaiko aldian kokatzen da, K.o. I. mende osoan zehar. Ustiapen honetan erromatar galena argentiferoa ateratzen zuten beruna eta zilarra lortzeko. Galeriak eraiki zituzten, hamabost kilometro inguru estimazioen arabera, eta lurpeko akueduktuen bidezko drainaje-sistema bat, Europan garrantzitsuenetako bat kontsideratzen dena. Minerala Oiassoko portura garraiatu zen. Pasaiaz garraiatu izan zitekeenaren aukera mantentzen da, baina ez da hori babesten duen frogarik aurkitu.
***
Erreferentziak:
> Paleolitoa Altzan:
- TAPIA, Jesús eta BARRIO, Francisco: «El yacimiento prehistórico de Ametzagaina», en Altza Hautsa Kenduz (2011).
- AHM: “Nuevos hallazgos prehistóricos en Marrus“, Estibaus aldizkarian (2016).
> Neolitoa, Brontze Aroa, eta Burdin Aroa Altzaren inguruan:
- FERNÁNDEZ, Joxe Ramón: «Gure inguruetako altxor ezezagun horiek», en Altza Hautsa Kenduz (1988).
- Trikuharriak: “Estación megalítica de Txoritokieta“, en www.euskadi.eus
- Herrixkak: IZQUIERDO MARCULETA, M.a Teresa: “El poblamiento de la Edad del Hierro en el entorno de Santiagomendi (Astigarraga, Gipuzkoa)“; eta “Poblado protohistórico de Mukitar (Lezo)“
> Garai erromatarra, Altzaren inguruan:
- Astigarraga eta Donostia: ESTEBAN DELGADO, Milagros; IZQUIERDO MARCULETA, Mª Teresa: Acerca de la costa cantábrica, el bajo Urumea en época antigua y el Morogi pliniano.
- Arditurriko eta Oiassoko meatzak: URTEAGA, Mertxe: Erromatar garaia. Bertan 17. Gipuzkoako Foru Aldundia. 2002.
