«aiuntados en el campo
de Estibaus segun que lo havemos de uso de costumbre de nos juntar...» (Altza, 1390)

Herrerrako hondartza (1860)

Dokumentu historikoak transkribatzeak kaligrafia bakoitzaren berezitasunen atzean ezkutatuta diruditen datuen irakurketa eta prozesamendua errazten du. Ezinbesteko lana da azterketari eta ezagutzari ateak irekitzeko. Altzako baserrien azterketa historikoaren kasu zehatzari dagokionez, Patxi Lazcano Sorzabal dokumentuak bilatzen eta transkribatzen egiten ari den lanarekin kontatzen dugu gure artean. Orain arte laurogei dokumentu baino gehiago transkribatu ditu, eta dagoeneko eskuragarri daude Altzako Tokiko Bilduman, originalekin batera.

Aurreko asteotan Patxi Lazcanok dokumentuak bilatzen eta transkribatzen jarraitu du, orain arte bezala (1), baina intentsitate handiagoarekin, konfinamenduaren ondorioz. Horien artean, Errotazar (Txingurri), Peruene, Larreandi eta Larrerdi baserriei buruzko dokumentu multzoak nabarmenduko ditugu.

Lan honen dokumentuen iturri nagusia Gipuzkoako Foru Aldundiaren artxibo historikoen webgunean dago, erakunde horrek bere datu-base dokumentaletarako sarbidea on line errazteko eta funtsak digitalizatzeko egindako lanari esker. Haren bidez, etxetik, besteak beste, Gipuzkoako Protokoloen Artxibo Historikora sar daiteke, ezinbesteko iturri primarioa baita baserrien eta lurren erosketa-salmenta, lagapen, hipoteka eta abarren notario-eskrituretara sartzeko, jabeei, mugaketei eta beste alderdi batzuei buruzko informazioa eskainiz, hala nola genealogikoei buruzkoa. Azken horrek, gainera, aparteko tresna bat du: Donostiako Elizbarrutiko Artxibo Historikoko sakramentu-liburuen on line kontsulta (bataioak, ezkontzak, heriotzak).

Zehatzagoak edo anekdotikoagoak izan daitezkeen informazio interesgarriez gain, dokumentazioari esker gai mamitsuagoak aurkitu ahal izan dira, hala nola Larreandiak izeneko kontzeju-lurren kokapena, Altzako herrigunetik Herreraraino iristen zirenak, edo XIX. mendearen erdialdean Herreran industrializazioaren hasiera gertutik ezagutzea, Josefa Tito emakume enpresaburu baten eskutik.

Aurrerago, arreta berezia eskainiko diegu bi gai interesgarri horiei, eta, oraingoz, transkripzioen multzoaren bi lagin-botoi hauek idaztearekin konformatuko gara:

• 1860-09-09 Herrerako hondartzaren mugaketa (AHPG-GPAH 3/3221, B: 27r-31r): hemen agiria; hemen transkripzioa.
• 1887-10-22 Ramona Urdinolak bere seme Francisco Javier Artazcozi Benta-bea eta Benta-goiako baserriak eta jabegoen ematea (AHPG-GPAH 3/3775/259): hemen agiria; hemen transkripzioa.

Lehenengoak Pasaiako badiaren ertzaren mugarriak jartzeko akta jasotzen du, Herrerako senaiari dagokiona. Aktarekin batera doan planoan, La Herrerako ontziralekuaren ondoan, Benta-bea eta Benta-goia etxeen kokapen zehatza ikusten da, Ignacio Mª Urdinolaren jabetzakoak. Hogeita zazpi urte geroago, haren alabak, Ramona Urdinolak, bere seme Francisco Javier Artazcoz Urdinolari lagako dizkio, eta hark eraikiko du haren ordez Bidebieta Jauregia finka, gerora Fausto Gaiztarrok erosia, eta gaur egungo Bidebieta auzoari izena ematen diona.

(1) Ikus Estibausen: “Otxoki baserria eta lazkanotarrak“, “Otxoki baserriaren jabeak eta jabetzak 1854. urtean“, “Más datos sobre los Lazcano de Otxoki“, “Mirasungo atorrasagastitarrak”