Sagardoa Altzan XVII-XIX. mendeetan (4)
Iñigo Landa, Juan Carlos Echeveste
XVII. mendean, Gipuzkoan sagardoaren ekoizpenak behera egin zuen, Ternuarako bidaiak eten zirelako eta artoa zabaldu zelako. Zereal hori oso ondo egokitu zen: errendimendu hobea ematen zuen eta erabilera ugari zituen, elikagai gisa zein bestelako helburuetarako. Horren ondorioz, sagastiek hartzen zuten azalera murriztu zen, eta sagardoa etxeko eta tokiko kontsumorako produktu bihurtu zen.
Altzan, ordea, sagardoaren ekoizpen komertziala bere horretan mantendu zen XVII. eta XVIII. mendeetan, altzatarrek Pasaiako portuan saltzeko zuten eskubide historikoari esker [1]. Artoaren eta sagarrondoaren errentagarritasunak nabarmen bultzatu zuen baserri berrien eraikuntza. XVIII. mendean bakarrik 57 eraiki ziren, % 58ko igoera; Altzaren historian zenbaki absolutuetan izandako kopururik handiena da [2].
Altzatarrek Pasaiako portuan sagardoa saltzeko zuten eskubidea, beste behin ere, aitortu zen Donostiako hiriak onartu eta erregeak Madrilen 1690eko urriaren 31n berretsi zituen sagardo-ordenantzetan [3]. Aitorpen hori berriz berresten da 1747ko Donostiako ordenantzen bilduman, «De las sidras y chacolín» tituluan [4].
Aurreko mendeetan bezala, altzatarrek auzitan ibili behar izan zuten portuko merkataritza-eskubideak defendatzeko. Gatazka nagusia 1727an gertatu zen: hiriak ordenantza bat aldatu zuen atzerriko ontziek beren sagardoaren erdia Lapurditik ekar zezaten, portura ontzi gehiago erakartzeko asmoz [5].
Altzako zinegotziek -Sebastián de Arzac Larrerdik eta Domingo de Berrak- Korrejimenduari helegitea aurkeztu zioten, Casares eta Parada etxeen babesarekin, Pasaiatik balea- eta bakailao-arrantzara irteten ziren ontzi frantses eta atzerritarrei sagardoa hornitzeko zuten eskubidea aldarrikatzeko. Gehiegikeriak ere salatu zituzten; adibidez, portuko dorreko zaindariak beren sagardoa bakarrik zeramaten lapurtar ontziak pasatzen uzten zituela, portuan baimendutako sagardogileei erdia erosteko hitzarmena errespetatu gabe.
Donostiako kontzejuak erantzun zuen Altzako zinegotziek beren auzokide aberatsak baino ez zituztela defendatzen, eta portuan lan egiten zuten arotzak, upelgileak, errementariak, poleagileak, kalafateatzaileak, arraunlariak, eztainugileak, zapatariak, lur-zamaketariak [6], aparailu-egileak, txalupariak, garraiolariak, ostalariak eta ostatu-emaileak kaltetuta aterako zirela atzerriko ontziek Pasaian neguan gelditzeari utziz gero. Ontzi atzerritarrak tokiko sagardoa erostera behartuz gero, lapurtarrek Donibane Lohizunen edo beste portu batzuetan negua igarotzea erabaki zezaketen. Gainera, ontzi horiek eskubideak uzten zizkioten Probintziari, eta horregatik Altza Gipuzkoako gainerakoekiko elkartasunik gabekotzat jotzen zuten.
Korrejidorearen epaiak, beste behin, Altzaren alde egin zuen, eta jatorrizko ordenantza errespetatzeko agindu zuen, Altzari Pasaian bere sagardoak saltzea baimentzen zion 1450eko konkordian oinarrituta. Donostiak Valladolideko Errege Kantzelaritzari helegitea jarri zion. Ez da ezagutzen azken epaia zein izan zen.
Garai horretan, 1728an, Caracasko Errege Konpainia Gipuzkoarra sortu zen. Atlantikoaren alde honetako egoitza Donostian eta Pasaiako portuan ezarri zen, eta Felipe V.a erregeak (1700-1746) ontzi kopuru mugagabea bidaltzeko baimena eman zuen. Horrek guztiak mesede egin zien altzatar sagardo-ekoizleen interesei. Konpainiak 1785era arte iraun zuen jardunean; urte hartan, Espainiaren eta Hispanoamerikaren arteko merkataritza-truke askea baimendu zen urtera arte [7]. Filipinetako Konpainia Errealak hartu zuen lekukoa, eta portuko jarduerari urte gutxi batzuez eutsi zion, Konbentzioaren Gerrara arte, 1794an [8].
Lehen esan dugunez, XVIII. mendea garai ona izan zen Altzan sagardoaren ekoizpenerako, eta horrek, artoaren hedapenarekin batera, baserri berrien eraikuntza bultzatu zuen. Horietako bat Sagastieder da. Baserriaren izena bera adierazgarria da. Lehen aldiz 1761ean aipatzen da, Urumeako zilegi mendietako produktuez baliatu zitezkeen altzatar etxeen zerrenda batean. Etxearen jabetza Atotxako maiorazkoarena zen, hurbileko Zarategirena eta Altzako lurraldeko beste hainbaten antzera [9].
1814an, jabeak -Ildefonso María de Castejón, Fuerte Gollanoko markesa eta Atotxako maiorazkoaren jabea- Sagastieder eta haren jabetzak errentan eman zizkion Pedro de Salaberriari; Jose Bernardo de Arzac Parada izan zen haren fidatzailea [10]. Errentamendua hiru urtekoa zen, eta errenta gisa 1.050 zilar-kobrezko erreal ordaindu behar zituen urtero, San Martin egunean. Horri gehitu behar zizkion Gabonetan kapoi pare bat eta Corpusean oilasko pare bat, baita arrautzak, esnea eta barazkiren bat ere, «antzinako ohituraren arabera». Administratzaileak kobrantza ziurtatu nahi bazuen, errenta sagarretan edo sagardotan eska zezakeen.
Errentamendu-agiriak zehazten du baserria zer baldintzatan landu behar zen, baita baserritarrak bete beharreko beste betebehar batzuk ere:
- Sagastiak urtero landu beharko dira laiaz, goldez eta aitzurrez, eta debekatuta dago «goldea» eta «bostorza» erabiltzea [11].
- Sagastietan garia, artoa eta arbia ereingo dira, simaurra maizterraren kontura jarrita.
- Lurrak bi zatitan banatuko dira, txandaka garia eta artoa ereiteko, inoiz ereiteke gelditu ez daitezen.
- Lur-sailak itxita mantendu beharko ditu, bere kontura egindako hesiekin.
- Ezingo du sagarrondorik moztu, zaharra izanda ere, administratzailearen baimenik gabe.
- Urtero hogei sagarrondo «macaces»[12] landatu beharko ditu, administratzaileak adierazitako lekuan.
- Bere eremutik gurdiak eta zamariak pasatzea eragotzi beharko du.
- Landaketa-, zuhaitz-haztegi-, mendi- eta inausketa-lanetara joan beharko du, ohiko jornalarekin.
- Tolareko tresnak (tina, upelak, oholak, giltzak) inbentarioaren arabera jasoko ditu, eta amaieran haien erantzule izango da.
- Behi-aberea nahi adina eduki dezake, baina ez zamaririk ez ahuntzik, eta txerri bat baino ez.
- Kontratuaren amaieran sagastiak eta lurrak aztertuko dira, eta maizterrak utzikeriagatiko galerak ordaindu beharko ditu, aditu batzuek egindako tasazioaren arabera. Baserria libre utzi beharko du, eta ez du jarraitzeko lehentasunik izango; luzapena administratzailearen esku egongo da, eta honek ondasuna hobeto zaindu dezakeenari begiratuko dio.
1818an, jabe berak Sagastiederreko lur-sail ez-landu bat errentagarri egin nahi izan zuen, eta Antonio de Zapiaini eman zion errentan, Bonatzategi baserriko maizterrari [13]. Epea, oraingoan, 16 urtekoa zen, eta errenta 80 zilar-kobrezko erreal urtean. Errentariak lurra zulatu eta sagarrondoz landatu beharko du, eta epe horretan fruituez gozatu ahal izango du. Amaitzean, lurra jabeari itzuliko zaio sagarrondo guztiekin, hobekuntzengatik kalte-ordainik jaso gabe.
Sagastiederreko errentamendu-agiri horiek ikusita pentsa liteke dena lehen bezala jarraitzen zuela, baina garai hartan gatazka, ezegonkortasun eta eraldaketa sakonen aroan murgilduta zegoen. Konbentzioaren Gerraren (1793-1795) ondorioz -Frantzia iraultzailea eta Espainia absolutista aurrez aurre jarri zituen gerra-, Donostiak mendeetan Pasaiako portuaren gainean izandako kontrola behin betiko galdu zuen. Hiriaren errendizio azkarrak eta frantziarrekiko kidetasun ideologikoaren susmoek Espainiako monarkia mesfidati bihurtu zuten Donostiaren leialtasunaz, eta 1805ean Pasaiako udalerria sortzea erabaki zuen: Donostiaren jurisdikziopean zegoen Pasai San Pedro eta 1770ean Hondarribiatik bereizi zen Pasai Donibane elkartuta. Erabaki horrek amaiera eman zien altzatarrek Erdi Aroaz geroztik portuan beren sagardoa saltzeko zituzten eskubideei.
Antzinako Erregimenaren egiturak hausten ari ziren. Bi ikuskera kontrajarriren arteko aurkakotasuna, bat tradizionalista eta bestea modernizatzailea, gerra zibil batean gauzatzen da: lehen gerra karlistan (1833-1840), populazioarentzat eta ekonomiarentzat ondorio latzak ekarriko zituena. Altza hilotzez estalitako gudu-zelai ospetsu bihurtu zen. Suntsitutako sagarrondoen kopuru osoa 31.313 izan zen. Erre eta hondatutako baserriak 122 ziren, guztiaren % 80 inguru [14].
Baina sagardoaren portu bidezko merkataritzarentzako kolpe erabakigarria gerra amaitu eta urtebetera iristen da, 1841ean, barnealdeko aduanak kostaldera eramatean. Arabako eta Nafarroako ardoa errazago iristen da portuetara, eta sagardoa ordezkatzen du kolonien eta nabigazioaren lehentasunetan.
Aduanak kostaldera eramateak eta Espainiako barne-merkatu bat sortzeak, lurreko komunikazioak hobetzearekin batera - errepide nagusia (1844) eta Norteko Trenbidea (1864) eraikiz -, Errenteria eta Donostia artean ardatz industrial, komertzial eta tertziario bat sortzea bultzatu zuten, eta Altza bertan kokatu zen. Horri esker, sagardoak tokiko merkatu berri bat aurkitu zuen ingurune horretan, bere ekoizpenari irteera emateko.
***
Erreferentziak
[1] Gai honetaz, ikus: JIMÉNEZ BASANTE, Gonzalo: «Economía y privilegio en el Antiguo Régimen: La población de Alza en el siglo XVIII», Altza Hautsa Kenduz IX, Altzako Historia Mintegia, 2007, 19-36 orr. ROQUERO USSIA, Mª Rosario: La vida cotidiana en Altza en los siglos XVII y XVIII. Artiga Bilduma 2, AHM, 1997, 15-21 orr.
[2] LANDA IJURKO, Iñigo: «Altzako etxeak eta baserriak dokumentuetan» eguneratuz, Estibaus (2026)
[3] AYERBE IRIBAR, Mª Rosa: Derecho Municipal guipuzcoano: ordenanzas, reglamentos y autos de buen gobierno (1310-1950), 2. liburukia. Donostia, Iura Vasconiae; Gipuzkoako Foru Aldundia, 2019, 481. or.: «Y se previene con lo dispuesto en este capítulo no se entienda que se a de causar perjuicio alguno a los de Alza, Artigas y a los demás en la observancia que se ha de tener y guardar de las ordenanzas, acuerdos y privilegios o executorias que hablan de ello.»
[4] Ibidem, 529. or.: «manteniéndose en este punto a los vecinos de Alza la facultad que tienen executoriada de poder dar sidra de su propia cosecha para el abasto de navíos extrangeros que se apretasen en el puerto de el Pasaxe.»
[5] 1732-33: «Espedientea, Pasaiako kanalean ainguratuta zeuden baleontziak hornitzeko Frantziatik sartutako sagardoak zirela eta egin salaketari buruzkoa; Altzako herritarrek egin zuten salaketa, atzerriko sagardoak sartzea debekatzen zuen foruko atalean oinarrituta». Archivo General de Gipuzkoa, AGG-GAO JDIM2/23/31. JIMÉNEZ, Economía…, 32-33 or. ROQUERO: La vida…, 19-20 or.
[6] Aro Modernoan, «terreros» hitzak portu- eta erribera-langileen kolektibo jakin bati egiten zion erreferentzia, batez ere lurrak mugitzeaz, hondeatzeaz, hondoak garbitzeaz eta portu edo itsasadarretako azpiegiturak berdintzeaz arduratzen ziren langileei. Portuko espazioak mantentzeari eta fisikoki egokitzeari estu lotuta zegoen haren lana.
[7] CIERBIDE MARTINENA, Ricardo: «La Compañía Guipuzcoana de Caracas y los vascos en Venezuela durante el siglo XVIII», Rev. int. estud. vascos. 42, 1, 1997, 63-75. «Caracasko Gipuzkoar Konpainia», Wikipedian.
[8] «Filipinetako Errege Konpainia», Wikipedian.
[9] 1704-02-11 Escritura de fundación de Vínculo y Mayorazgo por Dª Gracia de Atocha y su hijo D. Diego de Atocha. AGG-GAO COMCI2486. GUELBENZU FERNÁNDEZ, Miguel Javier: «Los Atocha Maisterra, emprendedores navarros en el siglo XVII», Pregón, 58. zk.
[10] 1814-12-18. Donostia. «Sagastieder baserriaren errentamendu-kontratua». Eskribaua: Juan Domingo de Galardi. AHPG-GPAH 30025 (ff. 213r-215v). AHM: «Contrato de arrendamiento del caserío Sagastieder (1814)», Estibaus (2018)
[11] Gaztelaniazko «arado» hitzak golde mota ezberdinak izendatzeko erabiltzen da, eta euskaraz ere antzeko zerbait gertatzen da. Dokumentuak sagastia goldatu behar dela esaten duenean golde erromatarraz hitz egiten ari dela dirudi. Golde mota hori simetrikoa da, hau da, bi aldeetatik berdina, eta lurra iraultzeko erabiltzen zen sagarrondoen sustraiak kaltetu gabe. Bestalde, golde-burdin edo golde-nabar izeneko tresna dago, gaztelaniaz “arado de vertedera” edo “arado asimétrico” izenez ezagutzen dena. Golde mota hori asimetrikoa da, hau da, alde batean lurra iraultzeko hortza du, eta bestean, berriz, gurpil bat edo bi. Golde-burdina edo golde-nabar hori lurra sakonago lantzeko erabiltzen zen, eta badirudi hori dela dokumentuan debekatzen den «goldea». «Bostorza» tresta ere goldatzeko erabiltzen da eta hori ere debekatzen da.
[12] Makatz sagarrak, oro har, sagar arruntak baino txikiagoak eta garratzagoak dira. Garrantzitsuak ziren nekazaritza eta abeltzaintza tradizionalean, eta hainbat erabilera zituzten, hala nola sagardoa egiteko edo animalien elikadurarako.
[13]1818-12-06. Donostia. «Atochako maiorazkoaren administratzaileak Sagastieder baserriaren jurisdikzioko bi jugada ken laugarren jugada lur eremua Antonio Zapiaini alokatzea». AHPG-GPAH 3/0008, A: 394.
[14] ROQUERO USSIA, Mª Rosario: «La primera guerra carlista y sus consecuencias», Altza Hautsa Kenduz IV (1997), 103-132 orr.
***
Argazkia: Sagastieder baserria, 1960. urte inguruan (LAZCANO ARISTIMUÑO, Patxi: Historia de San Sebastián, Alza e Intxaurrondo”, Donostia, 1996)
***
Sagardoari buruzko sarrerak Estibausen:
«Sagardoa Altzan (2): etxea, dolarea eta sagastiak»
«Sagardoa Altzan (3): Erdi Aroko lege-esparruaren iraupena (1581-1651)»
