Altza XII. mendean
(Ikusi oharra mapari)
Iñigo Landa, Juan Carlos Echeveste
Altzaren lehen aipamena 1141ean agertzen da idatzizko dokumentu batean, Gartzia Ramírez erregeak Iruñeko Santa Maria elizari «Iheldo Bizchaya, Hurumea, Alça et Soroeta cum suis pertinentiis» izenekoan zeukan guztia eman zionean. Altzaren izena idazten den lehen aldia da. Hamarkada batzuk geroago, 1178an, Antso Jakitunak dohaintza hori berretsi zuen, haren irismena zehaztuz: «Alza et Soroetha cum tota sua pertinentia et cum totas suas pesas pescarias». Altza eta Soroeta Pasaiako badiaren inguruko muinoetan zeuden bi landa-kokaleku ziren, gaur egungo Altzaren lurraldean. «pescarias» aipamenak adierazten du bertako biztanleek itsasoko eta inguruko ibaietako baliabideak aprobetxatzen zituztela, eta «pertinentia» aipamenak iradokitzen du leku horietan landako lurrak, larreak, fruta-arbolak eta basoak ere sartzen zirela. Beraz, jarduera dibertsifikatua duten nekazaritza eta abeltzaintzako establezimenduak dira [1].
1197 inguruan, Leireko monasterioak egindako faltsifikazio batek Antso Nagusia erregeari egotzi zion Donostiako monasterioa Izurun hiribilduarekin eta Santa Maria eta San Bizente elizekin dohaintzan ematea. Dokumentu apokrifo horretan aipatzen dira Irurdita, Anaizoz eta Albizungo kubilarrak -sarobeak, gaur egun Altzan daudenak. 1101eko benetako dokumentu batek baieztatzen du Aragoiko eta Iruñeko errege Pedro I.ak Leireko monasterioa baino lehenagoko dohaintza bat berretsi zuela -ziur aski Antso Penñalengoak egina-, baina Donostiako elizara mugatua, bere ondasun guztiekin, eta Oroztegiko pardina ere hari erantsita. 1101eko dokumentu honek pardina terminoak zer esan nahi zuen ulertzen laguntzen digu: nekazaritza eta abeltzaintza establezimendu bat, «lur landu eta landugabeak, larreak, zuhaitz emankor eta hutsalak eta Urhumea izeneko urarekin, Orostegikoa dena» barne hartzen zuena. 1197ko diploma apokrifoak, Donostiako hiribilduaren sorreraren garaikideak, hiribilduaren landa-ingurunearen paisaia erakusten digu XII. mendearen amaieran, garapen ekonomiko betean: «lurrak, sagastiak, itsas arrantzak, mendiak, lepoak, haranak, lautadak, erroldak, larreak, hamarrenak, primiziak, obligazioak eta monasterio horri dagozkion gauza guztiak eta biribileko terminoak, itsasoaren barruan eta kanpoan». Horrek guztiak gizarte konplexua erakusten du, artzaintza hutsetik haratago zihoazen jarduera dibertsifikatuekin. Kubilarrak abeltzaintza sistema baten parte ziren, kostaldea altuerako larreekin lotzen zuena, baina nekazaritza eta arrantza jarduera argiarekin batera zeuden.
Jose Angel Lema Pueyo historialariak Gipuzkoako Historiaren Sintesian egoki deskribatzen duen testuinguru gipuzkoarrean agertzen da Altza historian: «VIII. eta IX mendeetan protagonista kolektibo bat sortu zen: herrixka. Holakotzat jo behar da Erdi Aroan nekazari eta abeltzainen komunitate iraunkor bat, zeinak bizi baitziren taldeka etxeetan -baturik daudenak neurri batean-, eta loturik zeudenak parrokia eliza bati. Komunitate horiek, XII. mendetik aurrera, beren erabilera eta jabego partikularreko zonak eta erabilera kolektibokoak. Uste dugu 1000. urterako Gipuzkoan bazegoela herrixken sare bat, zeinak, funtsean, gaur egun arte iraun duen. Aztarnak jarraitu daitezke kokaleku iraunkorraren berri ematen duten nekropolien bidez. Denborarekin, kokaleku horiei eliza gaineratu zitzaien. Herrixka batzuek ez zioten inoiz utziko nekazaritza gune izate soilari, beste, batzuk, aldiz, hiribildu bihurtu ziren denboraren joanarekin.» [2]
XI. eta XII. mendeetan zehar, Gipuzkoan liskarrak izan ziren Iruñeko, Gaztela eta Leongo eta Aragoiko koroen artean, eta Nafarroaren kontrolpean egon zen 1134tik 1199ra. Aldi horretan hasi zen hiri sarea garatzen, Donostia protagonista zela. Donostiaren hazkundea gaskoien immigrazioan eta merkataritza eta tokiko autogobernua arautzen zituen forua - 1180 inguruan - ematean oinarritu zen. Altzako herrixka haren barrutian eta jurisdikziopean zegoen. Eredu hori kostaldeko beste herri batzuek ere onartuko lukete. Alfontso VIII.arekin Gipuzkoa Gaztelaren mende geratu zen 1200. urtean.
***
Erreferentziak:
Mapari buruzko oharra: Ricardo Izaguirrek Soroetaren eta Sarroetaren artean ezarritako harremana baztertu ondoren [3], eta dokumentuaren idazketari erreparatuta, gure ustez, “Alza et Soroeta”, bere ondasun eta arrantza guztiekin, oso gertu dauden bi leku izango lirateke Molinao eta Herrerako senadien ondotik igarotzen zen bidean zehar, eta Soroeta Sorroetako “mendia eta txaradia” -rekin lotuta egon daiteke, Uliako hegalean, Bidebietan [4]. Anaizozeko kubilarrari dagokionez, ez dago bere kokapena errazten duen pista berririk, Irurdita (Ulia) eta Albizungo (San Markos) artean zegoenetik haratago.
[1] ETXEBESTE, Juan Carlos; LANDA, Iñigo: “Altzako Erdi Aroa izenez izen“, in: Altza, Hautsa Kenduz II (1994), 69-84 or..
[2] LEMA PUEYO, José Ángel: «Iragan urruna: Gipuzkoaren sorrera (VI-XII mendeak)», in: Gipuzkoako Historiaren Sintesia. Diputación Foral de Guipúzcoa, 2017, 146 or.
[3] IZAGUIRRE, Ricardo de: “Historia y Toponimia donostiarras: El primer grupo de documentos referentes a San Sebastián de Hernani”, in Homenaje a Don Julio de Urquijo e Ibarra. BRSBAP, 3 (1951), 335-406 orr.
[4] Soroeta lekuaren kokapenaren inguruan ikusi LANDA IJURKO, Iñigo: “Soroeta eta Sarroeta“, in: Altza, Hautsa Kenduz VII (2003), 147-156 orr.
2026, Martxoak 23
Fantástico. Aurrera!!