«aiuntados en el campo
de Estibaus segun que lo havemos de uso de costumbre de nos juntar...» (Altza, 1390)

Donostian, 1824ko irailaren 7an, eskribau baten aurrean, Gipuzkoako Artxibo Historiko Probintzialean gordetako ikaskuntza-kontratu bat sinatu zen, duela gutxi Patxi Lazcanok transkribatu duena [1]. Beste notario-dokumentu bat besterik ez da, baina ondo erakusten du nola ikasten zen lanbide bat XIX. mendearen hasieran eta nola erantzuten zuen familiak gurasoak ez zeudenean.

Hiru dira kontratuan parte hartzen duten alderdiak:

• Miguel Maria Alcain, 18 urtekoa, umezurtza. Ikastuna da.
• Alejandro Alcain, Altzako bizilaguna, Miguel Mariaren lehengusua eta haren fidatzailea. Gaztearen guraso gisa aurkezten da «bereak falta direlako».
• Joaquin de Elgarrista, «obra prima maisua», hau da, zapatari maisua, Donostiako auzokidea. Gremioen hizkeran, obra prima oinetako berriak egitea zen, eta obra segunda, berriz, konpontzea. Idazkiak «obra prima» bakarrik dio, zapatak aipatu gabe, garai hartan izen hori ohikoa zelako [2].

  (gehiago…)  »  

Udal hauteskundeak (1979)

Antxon Alfaro

Abstentzioaren ehunekoak aldakortasun handia erakusten du Altzan (7. errolda barrutia ) azken 50 urteetan egin diren hauteskunde desberdinetan. Datuak ezin dira modu uniformean irakurri. Hauteskunde moten arteko aldeak hain nabarmenak direnez, deialdi guztien grafiko bateratuak, jarraian erakusten denak, “zerra-hortzen” itxura berezia du.

Seriearen gutxieneko absolutua 1982ko hauteskunde orokorrei dagokie: % 22,6ko abstentzioa, hau da, % 77,4ko parte-hartzea. Erregistro hau mobilizazio politiko sendoko une batekin lotuta dago, trantsizioa finkatu eta gobernu-aldaketa gertatu ondorengoarekin. Gutxieneko nabarmen gisa, beste bi aipa daitezke: 2001eko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeak (% 26,6) eta 2019ko apirileko hauteskunde orokorrak (% 28,2).   (gehiago…)  »  

Iñigo Landa, Juan Carlos Echeveste

XVII. mendean, Gipuzkoan sagardoaren ekoizpenak behera egin zuen, Ternuarako bidaiak eten zirelako eta artoa zabaldu zelako. Zereal hori oso ondo egokitu zen: errendimendu hobea ematen zuen eta erabilera ugari zituen, elikagai gisa zein bestelako helburuetarako. Horren ondorioz, sagastiek hartzen zuten azalera murriztu zen, eta sagardoa etxeko eta tokiko kontsumorako produktu bihurtu zen.

Altzan, ordea, sagardoaren ekoizpen komertziala bere horretan mantendu zen XVII. eta XVIII. mendeetan, altzatarrek Pasaiako portuan saltzeko zuten eskubide historikoari esker [1]. Artoaren eta sagarrondoaren errentagarritasunak nabarmen bultzatu zuen baserri berrien eraikuntza. XVIII. mendean bakarrik 57 eraiki ziren, % 58ko igoera; Altzaren historian zenbaki absolutuetan izandako kopururik handiena da [2].   (gehiago…)  »  

1976*

Antxon Alfaro

Datozen asteetan, blogean sarrera-sorta bat argitaratzen joango gara, Francoren heriotzaren ondoren Altzan egin diren hauteskunde-prozesuen ikuspegi sintetikoa erakutsiz.

“Altza” terminoak Altzako udalerri ohiaren lurraldeari egiten dio erreferentzia, garaipen frankistaren ondoren Donostiari atxikitu zitzaiona. Hiriaren ekialdeko gaur egungo auzoak biltzen ditu: Altza, Intxaurrondo, Miracruz-Bidebieta eta Sarrueta-Martutene.

1977ko lehen hauteskundeetatik aurrera, lurralde horri guztiari Donostiako 7. Errolda Barrutia deitzen zaio, eta horrek Altzan soilik zentratutako hauteskunde-azterketak errazten ditu. Zentzu horretan, esan daiteke 7. Errolda Barrutia dela neurri batean herri independentea izan zen Altzaren lurralde-oinordekoa.   (gehiago…)  »  

La Herrera (1636)

Iñigo Landa, Juan Carlos Echeveste

Donostiako kontzejuaren 1581-1651 urte bitarteko akten laburpenek argi erakusten dute nola Erdi Aroan sagardoari buruz ezarritako araudiek, batez ere 1450eko Konkordiak eta 1489ko ordenantzek, jokoaren arauak erabakitzen jarraitzen zuten. Hala ere, lege horien aplikazioak etengabeko gatazkak sortzen zituen hiriaren eta Altzako bizilagunen artean, interpretazioari dagokionez.

1450eko Konkordiak lehentasun-ordena bat ezarrita zuen sagardoaren salmentarako: lehenik, Donostiako harresien barruan bizi ziren ekoizleak, ondoren, Altza, Ibaeta eta Artigako bizilagunak, eta, azkenik, hiriko bizilagun ez ziren saltzaileak. Era berean, Altzakoek Pasaiako portuko itsasontziei, baita atzerriko ontziei ere, sagardoa saldu ziezaieketen, baina ez Donostiakoei. Horrela, Altzako bizilagunen sagardoak “sagardo arrotz” izendapenetik kanpo geratzen ziren; beren etxeetan sagardoak upeletan sartu eta berentzako hornidura egin zezaketen, baina ezin zituzten Donostiako hiribilduaren barrura ekarri edo upeletan sartu. Harresi barruko bizilagunen sagardoak saldu ondoren bakarrik merkaturatu zitzaketen bereak hiribilduan.   (gehiago…)  »  

Koro Ijurko, Roberto Arín, Eusebio de la Huerga, Xabier Arana, Antxon Alfaro

Duela berrogei urtetik, Altzako Historia Mintegia Altzaren memoria berreskuratu eta zaintzeko lanean ari da. Lan horren barruan, LEKUKOAK proiektuak bi hamarkada daramatza gure auzoetako gizarte-prozesu handiak lehen pertsonan bizi izan zituztenen lekukotzak biltzen: landa-bizitza, migrazioak, emakumeen elkartegintza. Kapitulu berri bat ireki dugu. Denbora luzez isilik egon den gure historiaren orrialde batera hurbildu nahi dugu: 1975 eta 2000 urteen artean Altzan izandako heroinaren eragina.

Epidemia hark komunitate osoa astindu zuen. Gogor jo zuen gazteenen artean -”galdutako belaunaldia” deiturikoa- eta arrasto sakona utzi zuen kontsumitu zutenengan, haien familietan eta komunitate osoan. Gaindosiek, substantzien faltsutzeak, GIB/HIESa bezalako gaixotasunek eta espetxeratzeak heriotza eragin zuten edo bizi-kalitatea hondatu zieten kontsumitzaile askori, eta sufrimendu hori oso gutxitan adierazi ahal izan zen ozen.

  (gehiago…)  »  

Iñigo Landa, Juan Carlos Echeveste

XV. mendearen amaieratik aurrera, Altzan sagardo negozioak zuen errentagarritasunak sagastietan eta dolarea zuten baserrietan inbertitzea sustatu zuen. Etxe-kopurua biderkatu egin zen, XV. mendeko 25etik XVI. mendearen amaierako 64ra iritsi zelarik [1]. Horrela, Altzako paisaia bizitokia eta dolarea zituzten baserriez jantzi zen,sagastiekin eta ereiteko lurrekin, gaztainondoekin, eta mendi, larre eta arboladiekin osatuak, azken hauek abereentzako eta egurra bezalako oinarrizko lehengaia lortzeko erabiltzen zirenak.

Etxe eta baserri multzo handi horretan, ordea, mailaketa sozial argi bat nabarmendu behar da, denboran zehar are gehiago markatuko dena. Alde batetik, jauna eta familia bizi ziren etxe pribilegiatuen talde txiki bat zegoen, Altzako auzokide gisa udaletxeko eta parrokiako karguak berenganatzeko eskubidea zutenak; bestetik, maizter batek eta bere familiak bizi eta lan egiten zuten gainerako baserri guztiak, inbertitzaile edo errentadunak zituztela jabeak, -horietako asko merkatariak-, gehienetan inguruko hiribildutako auzokideak, baina jabe horien artean erakunde erlijiosoak ere aurkituko ditugu, Donostiako Santa Katalina edo San Bartolome komentuak, adibidez.   (gehiago…)  »  

Altza, 1852

Iñigo Landa, Juan Carlos Echeveste

Andrés de Arzacek, XVII. mendean, adierazi zuen sagardoa zela lur jabeen salmenten ardatz nagusia . Eta hala zen, Erdi Arotik aurrera, sagarra izan zen Altzako lurraldearen fruiturik garrantzitsuena, eta landatutako azalera handi bat sagarrondoz beteta egon da. Biztanleria gehienak, zuzenean edo zeharka, sagardoaren bidez bizi zen: sagarrondoak landu, sagardotegian lan egin, kupelak eta barrikak fabrikatu, garraiatu… Bere garrantzia honetan zetzan: sagardoa, edaria izateaz gain, biztanleriaren eguneroko dietaren oinarrizko elikagaia zen, eta itsasora abiatzen ziren ontzien hornidura ezinbestekoa.

Altzako sagardoaren gaia lau ataletan landuko dugu:

1. Sagardoa Erdi Aroko dokumentazioan: Erdi Aroan ezartzen dira hurrengo mendeetan sagardoaren ekoizpena eta merkaturatzea arautuko dituzten oinarri legalak. Dokumentu nagusia 1450ean Altza eta Donostia artean lortutako adostasuna jasotzen duen gutun zatitua izango da.   (gehiago…)  »  

Herrera, "el dique del rey" (1-i)

Iñigo Landa, Juan Carlos Echeveste

Europako XVI. mendea itsasoz haraindiko nabigazioaren eta kolonizazioen garaia da. Felipe II.a erregeak (1557-1598), pirateriaren aurka eta Europako beste potentziekin ozeanoak kontrolatzeko zeukan lehian, ontzigintza plan handi bati heldu zion eta itsasontzien kaskoetarako egokiena zen haritz-basoak landatzeko politika sustatu zuen [1]. Haren aginduek eta bestelako xedapenek Kantauri kostaldeko herri eta portuetan eragin zuzena eduki zuten, baita Altzan ere. Izan ere, Altza, Pasaiako badian kokatuta eta ontziolak gertu edukita [2], baldintza ezin hobeak zituen ontziolak haritz-egurrez hornitzeko.

Alabaina, errege xedapenek Batzar Nagusiei eta kontzejuei aginduak aplikatzera behartzen bazieten ere, haien ezadostasunarekin topo egin zuten. 1564ko Batzarrean honela erantzun zioten erregearen aginduari: “en esta Provinçia no conviene al servicio de Su Magestad que se tenga la orden en el plantar de robles, la orden que se da por la dicha provisión, ni se podría cunplir ni executar” [3]. Hauek ziren erabili zituzten oinarrizko argudioak: Probintzia txikia da eta lur gutxi dago, eta gipuzkoarrak asko dira, burniolaz, nekazaritzaz, abelazkuntzaz eta itsas-merkataritzaz bizi direnak: “tiene mucha población e está fundada sobre herrerías e labranca e crianca e tratto de mar“. Beraz, Gipuzkoako txara mendiak eta kontzeju-lurrak jarduera horietarako erabiltzen dira eta ez dago lekurik ontzigintzarako haritzak landatzeko.   (gehiago…)  »  

(1. irudia)

Iñigo Landa, Juan Carlos Echeveste

***Oharra: artikulu osoa irakurri hemen***

Lur-neurtzaileak eta kontzeju-lurren mugarritzea: “çien mojones grandes e vistosos“

Lur-neurtzaileen eginkizuna jabetza publikoko lursailak identifikatzea eta mugarritzea zen, kontzeju-lurrak eta baita bideak[1] ere. 1572ko abuztuaren 19an, Donostiako kontzejuak Altzan partikularrek usurpatutako kontzeju-lurretan mugarriak jartzeak sortutako gastuen ordainketa onartu zuen. Denera, ehun mugarri “handi eta ikusgarri” jarri zituzten usurpatutako 40.000 oin sagarrondoko kontzeju-lur eremu bat mugarritzeko.[2] Zehatz-mehatz ez dakigu “oin sagarrando” azalera neurri horren balioa, baina berez oso grafikoa da, sagarrondo batek hazitzeko behar duen lekua, alegia, eta kopurua ikusita, argi dago lur eremu hori oso handia dela.

Hiru hilabete eta erdi beranduago, abenduaren 2an, kontzejuak Altzako lurretan egindako beste mugarritze lan bat ordaindu zuen: “que hauia gastado en jornales de los dichos agremisores y car(r)eto de piedras y despenssa de los trauajadores diez y ocho reales y juro la dicha costta y pedio librança sus mercedes mandaron librar“. Denera 27 mugarri jarri zituzten.[3]

  (gehiago…)  »