Altzako antzinako udalerria: kolonialismoa, autonomia eta independentzia
Antxon Alfaro
Izenburu horrekin, 1978an, Altzako auzo-elkarteek artikulu bat argitaratu zuten Hauzolan aldizkarian. Aldizkari hau Gipuzkoako Auzo Elkarteek instituzionalizazioaren alde antolatutako gogoeta-hamabostaldi baten emaitza izan zen. Jardunaldiak urte hartako ekainaren 24tik uztailaren 7ra bitartean egin ziren, diktaduraren amaierak eta hurrengo urteko lehen udal hauteskunde demokratikoen hurbiltasunak markatutako testuinguru batean.
Hauzolan aldizkariko artikuluek modu sintetikoan jorratzen zituzten orduan Gipuzkoako herri eta auzoei eragiten zizkieten arazo nagusiak: pobrezia-pentsioak, ikastetxerik eza, hirigintza desordenatua, osasuna, besteak beste. Testu honekin batera doazen irudietako batzuk argitalpen hartatik datoz, eta garaiko errealitate sozialaren lekukotasun grafiko gisa balio dute.
Altzari buruzko artikuluan, auzo-elkarteek gogor salatzen zituzten Altzako hiribildua Donostiako udalerriari atxikitzeko erabilitako baldintzak eta metodoak. Haien ustez, prozesua maniobra zikin eta legez kanpokoetan, egoera ez-demokratikoetan eta gerra zibilaren ondorioek eragindako beldur edo izu giroan oinarritu zen, eta horren ondorioz, Altzako herriak bere izaera eta nortasun propioaren suntsipena ikusi zuen.
Testuak, gainera, azpimarratzen zuen Donostiako ondoz ondoko udal korporazio faxistek sistematikoki bete gabe utzi zituztela Atxikimendu-Aktan jasotako konpromisoak. Ondorio horretatik abiatuta, hausnarketa bat irekitzen zen Francoren heriotzaren ondoren sortu behar zen udal korporazio berriari begira. Helburua Altzako hiribilduak atxikimendu faxistaren ondoren jasandako espoliazioa iraultzeko bide-orria ezartzea zen.
Testuinguru horretan, auzo-elkarteek hainbat etapa proposatzen zituzten, identitate kolektiboa berreskuratzera eta tokiko autonomia indartzera bideratuak:
“1.-Conjuntamente con las fuerzas políticas y sociales de la zona, se debe realizar una labor de concienciación para recuperar esa identidad de pueblo, su “personalidad”.
Esta etapa no solamente sería previa a las elecciones municipales sino que sería una etapa permanente de acción, ya que el grado de aniquilación del “sentimiento” de pertenecer a un pueblo es tal que su recuperación exige una dedicación prolongada.
2.-Entendemos que deben cumplirse los acuerdos suscritos solemnemente en el Acta de Anexión, especialmente en lo referente a:
- Creación de un Distrito propio.
- Creación de una Tenencia de Alcaldía con un teniente de alcalde al que se deleguen amplitud de poderes.
Sin embargo, queremos añadir a estos compromisos formales la necesidad de que se abran vías de participación ciudadana, de lo contrario no habremos avanzado apenas en la democratización de nuestras instituciones.
Queremos que el pueblo pueda estar presente a través de organismos más directos en el control y gestión de sus propios asuntos.
Para ello, solicitamos la formación de una JUNTA MUNICIPAL, institucionalizada como organismo público, elegida democráticamente en el propio distrito y a la que se le delegaría amplitud de poderes. Sería una labor de las fuerzas políticas y sociales el estudiar la posible composición de esta Junta Municipal, donde tenga cabida de alguna forma la participación popular.
Sería preciso que la institucionalización de estas formas de participación ciudadana se realizase de tal forma que esta etapa pueda ponerse en marcha a raíz de las elecciones municipales.
De esta forma conseguiríamos que el Municipio de Alza tenga ese grado de autonomía al que es acreedor no sólo por razones históricas, sino también por la lucha que a lo largo de los siglos ha mantenido para estar presente en el control y gestión de sus propios asuntos.”
Artikulua etorkizunari begirako hausnarketa irekiarekin amaitzen zen, honakoa adieraziz: “denborak esango digu zer autonomia edo independentzia maila handiagoko etapa behar diren herriak gai publikoetan parte-hartze hobea izan dezan”.
Ia mende erdi igaro da Altzako auzo-elkarteek 1978an argitaratutako artikuluen eta Ekialdeko Barrutikoek 2026an argitaratutakoen artean, baina haien aldarrikapenek jarraikortasun nabarmena dute, Donostiako udal korporazioek -ia espektro politiko osoan- hamarkadetan izan duten jardunaren ondoren.
Bi testuek Donostiako Udalaren aldetik bazterketa-sentimendu bera adierazten dute, baita eskumen eraginkorrak eta baliabide nahikoak dituzten organo propioen gabezia ere, herritarren parte-hartzea edukiz hustutzen duten eredu kontsultatibo hutsen aurrean.
Bi artikuluen irakurketaren ondorio gisa, agerian geratzen da diktaduraren amaieraren ondoren planteatutako asmoetako asko -benetako autonomia, erabakitzeko gaitasuna eta lurraldearen aitortza politikoa- oraindik ere, hamarkadak igaro arren, ez direla erabat konpondu.
